Durğu işarələri
Nöqtə, sual və nida işarələri; vergül (həmcins üzvlər, xitab, ara söz, əlavə, budaq cümlə); üç nöqtə; iki (qoşa) nöqtə; dırnaqlar; tire.
Durğu işarələri yazıda cümlələri və onların hissələrini bir-birindən ayırmağa, intonasiyanı və mənanı düzgün çatdırmağa xidmət edir. Nöqtə nəqli cümlənin sonunda qoyulur (Hava soyudu.). Sual işarəsi sual cümləsinin sonunda (Sən hara gedirsən?), nida işarəsi isə nida və əmr cümlələrinin, güclü hisslə deyilən xitabların sonunda qoyulur (Nə gözəl mənzərədir! Dayan!). Üç nöqtə fikrin yarımçıq qaldığını, nitqdə kəsilməni və ya davam edən sadalamanı bildirir (Bilmirəm, bəlkə də…). Vergül cümlədaxili fasilələri göstərən ən geniş işlənən işarədir. Vergül qoyulan başlıca hallar: 1) bağlayıcısız və ya təkrarlanan «və», «həm», «ya», «gah» bağlayıcıları ilə bağlanan həmcins üzvlər arasında (Bağda alma, armud, heyva vardı); təkrarlanmayan tək «və» bağlayıcısından əvvəl vergül qoyulmur (alma və armud). 2) Xitabı cümlənin qalan hissəsindən ayırmaq üçün (Ay qardaş, bura gəl; Səni gözləyirəm, ana). 3) Ara söz və ara cümlələri ayırmaq üçün (Deyəsən, yağış yağacaq; Onun fikrincə, məsələ aydındır). 4) Əlavələri (izahedici üzvləri) ayırmaq üçün. 5) Tabeli mürəkkəb cümlədə budaq cümləni baş cümlədən ayırmaq üçün, habelə tabesiz mürəkkəb cümlənin sadə cümlələri arasında (Mən gəldim, o getdi). İki (qoşa) nöqtə ümumiləşdirici sözdən sonra sadalama gələndə (Stolun üstündə hər şey vardı: kitab, dəftər, qələm), izah, səbəb bildirən cümlədən əvvəl (Geri qayıtdı: yağış başlamışdı) və müəllif sözündən sonra vasitəsiz nitqdən əvvəl qoyulur. Dırnaqlar vasitəsiz nitqi, sitatları və xüsusi mənada işlənən sözləri göstərir (Müəllim dedi: «Dərsə hazırlaşın.»). Tire mübtəda ilə xəbər arasında, hər ikisi adlıq halda isim və ya məsdərlə ifadə olunub «-dır» şəkilçisi və ya köməkçi söz işlənmədikdə qoyulur (Vətən — müqəddəs anlayışdır; Oxumaq — öyrənməkdir); ümumiləşdirici söz sadalamadan sonra gələndə (Kitab, dəftər, qələm — hamısı çantada idi); habelə dialoqda və qəfil əkslik bildirən hallarda işlənir.
Əsas terminlər
| İşarə | İşlənmə qaydası | Nümunə |
|---|---|---|
| Nöqtə (.) | Nəqli cümlənin sonunda | «Hava soyudu.» |
| Sual işarəsi (?) | Sual cümləsinin sonunda | «Sən hara gedirsən?» |
| Nida işarəsi (!) | Nida və əmr cümləsinin sonunda | «Nə gözəl mənzərədir! Dayan!» |
| Vergül (,) | Həmcins üzvləri, xitabı, ara sözü, əlavəni və budaq cümləni ayırmaq üçün | «Bağda alma, armud, heyva vardı» |
| Üç nöqtə (…) | Fikrin yarımçıq qaldığını, kəsilməni bildirir | «Bilmirəm, bəlkə də…» |
| İki nöqtə (:) | Ümumiləşdirici sözdən sonra, izah/səbəb və vasitəsiz nitqdən əvvəl | «Hər şey vardı: kitab, dəftər, qələm» |
| Dırnaqlar («») | Vasitəsiz nitqi, sitatları göstərir | «Müəllim: “Oxuyun”, — dedi» |
| Tire (—) | Adlıq halda mübtəda ilə ismi xəbər arasında və ümumiləşdirici söz sadalamadan sonra gələndə | «Vətən — müqəddəs anlayışdır» |
Vergül cümlədaxili, nöqtə/sual/nida isə cümlənin sonundakı işarələrdir; üç nöqtə yarımçıqlığı bildirir.
| Hal | Qayda | Nümunə |
|---|---|---|
| Həmcins üzvlər | Bağlayıcısız və ya təkrarlanan «və/həm/ya/gah» ilə bağlananda vergül qoyulur | «Gah gülür, gah ağlayırdı» |
| Tək «və» bağlayıcısı | Təkrarlanmayan tək «və»-dən əvvəl vergül QOYULMUR | «alma və armud» |
| Xitab | Müraciəti cümlənin qalan hissəsindən ayırır | «Ay qardaş, bura gəl» |
| Ara söz | Danışanın münasibətini bildirən sözü ayırır | «Deyəsən, yağış yağacaq» |
| Əlavə (izahedici üzv) | Bir üzvün izahını iki tərəfdən ayırır | «Bu kitabı, yəni lüğəti, bağışladı» |
| Budaq cümlə | Tabeli mürəkkəb cümlədə baş cümlədən ayırır | «Mən bilirəm ki, sən gələcəksən» |
Diqqət: tək «və»-dən əvvəl, eləcə də mübtəda ilə xəbər arasında vergül qoyulmaz.
- 1Xitab: «Əzizim» müraciət bildirir, cümlə üzvü deyil — onu vergüllə ayırırıq: «Əzizim,».
- 2Həmcins üzvlər: «alma», «armud», «heyva» eyni suala cavab verən bərabərhüquqlu üzvlərdir, bağlayıcı yoxdur — aralarına vergül qoyulur: «alma, armud, heyva».
- 3Cümlənin sonu: Cümlə sakit nəqli xarakterlidir, güclü hiss yoxdur — sonda nöqtə qoyulur.
- 4Nəticə: «Əzizim, bu bağda alma, armud, heyva vardı.»
- 1Şərt: Tire yalnız hər iki üzv adlıq halda isim/məsdər/saylarla ifadə olunub, xəbərdə «-dır» şəkilçisi VƏ köməkçi söz işlənmədikdə qoyulur.
- 2Tire qoyulur: «Oxumaq — öyrənməkdir» (iki məsdər qarşılaşır); «Üç dəfə üç — doqquz» (saylar).
- 3Tire qoyulmur: «Vətən sevgisi ən ülvi hissdir» — xəbərdə «-dir» şəkilçisi var, ona görə işarə qoyulmur.
Ən çox yayılmış səhv: tək «və» bağlayıcısından əvvəl vergül qoymaq. «alma və armud» kimi hallarda tək «və» vergülü əvəz edir — vergül yalnız bağlayıcı təkrarlananda («həm…, həm…», «gah…, gah…») qoyulur.
Diqqət: ümumiləşdirici söz sadalamadan ƏVVƏL gələndə iki nöqtə («Hər şey vardı: kitab, dəftər»), SONRA gələndə isə tire qoyulur («Kitab, dəftər — hamısı çantada idi»). Mövqe işarəni dəyişir.
İki nöqtə = «izah/səbəb», tire = «qəfil nəticə və ya əkslik». «Geri qayıtdı: yağış başlamışdı» (səbəb) ilə «Sözünü dedi — getdi» (qəfillik) fərqini bu açar sözlərlə yadda saxla.
Qaydalar
- 1Nöqtə nəqli cümlənin, sual işarəsi sual cümləsinin, nida işarəsi nida və əmr cümləsinin sonunda qoyulur.
- 2Üç nöqtə fikrin yarımçıq qaldığını, nitqdə kəsilməni və ya davam edən sadalamanı bildirir.
- 3Vergül həmcins üzvlər arasında (bağlayıcısız və ya təkrarlanan bağlayıcı ilə), xitabı, ara sözü, əlavəni və budaq cümləni ayırmaq üçün qoyulur; tək «və» bağlayıcısından əvvəl vergül qoyulmur.
- 4İki (qoşa) nöqtə ümumiləşdirici sözdən sonra gələn sadalamadan, izah/səbəb cümləsindən və vasitəsiz nitqdən əvvəl qoyulur; dırnaqlar vasitəsiz nitqi və sitatları göstərir.
- 5Tire adlıq halda mübtəda ilə xəbər arasında (xəbər «-dır» şəkilçisiz olduqda) və ümumiləşdirici söz sadalamadan sonra gələndə qoyulur.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir