Mürəkkəb cümlə
Tabesiz və tabeli mürəkkəb cümlə; tabeli mürəkkəb cümlədə baş və budaq cümlə, bağlayan vasitələr və bağlayıcı sözlər; vasitəsiz və vasitəli nitq.
Mürəkkəb cümlə iki və daha çox sadə cümlənin məna və qrammatik cəhətdən birləşməsindən əmələ gəlir; onun tərkibindəki hər sadə cümlənin öz mübtəda və xəbəri (qrammatik əsası) olur. Mürəkkəb cümlə iki əsas növə bölünür: tabesiz mürəkkəb cümlə və tabeli mürəkkəb cümlə. Tabesiz mürəkkəb cümlədə tərkib hissələri (sadə cümlələr) bir-birindən asılı deyil, bərabərhüquqludur; onları biri digərinə suala bağlamaq olmur. Tabesiz mürəkkəb cümlə bağlayıcılı (və, amma, lakin, ancaq, ya, ya da, gah ... gah da) və ya bağlayıcısız (yalnız vergül və intonasiya ilə) ola bilər; tərkib hissələri arasında zaman ardıcıllığı, qarşılaşdırma, bölüşdürmə, səbəb-nəticə kimi məna əlaqələri olur. Tabeli mürəkkəb cümlə isə baş cümlə və ona tabe olan budaq cümlədən ibarətdir; budaq cümlə baş cümlənin məzmununu tamamlayır və ona sual vasitəsilə bağlanır. Baş və budaq cümləni bağlayan başlıca vasitələr bunlardır: intonasiya, tabelilik bağlayıcıları (ki, çünki, ona görə ki, əgər, hərçənd) və bağlayıcı sözlər (kim, nə, hara, haçan, necə, hansı, o qədər kimi əvəzlik və zərflər), habelə şərt şəkilçisi -sa/-sə. Bağlayıcı söz adi bağlayıcıdan fərqli olaraq budaq cümlədə həm bağlama vəzifəsini yerinə yetirir, həm də cümlə üzvü olur; «ki, çünki, əgər» kimi bağlayıcılar isə yalnız bağlayır, cümlə üzvü olmur. «ki» bağlayıcısı, bir qayda olaraq, baş cümlədən sonra gəlir və ondan sonra vergül qoyulur. Vasitəsiz nitq başqasının sözünün heç bir dəyişiklik edilmədən, olduğu kimi verilməsidir; yazıda dırnaq içində göstərilir və müəllif sözü ilə birlikdə işlənir (Müəllim dedi: «Dərsə hazırlaşın.»). Vasitəli nitq isə başqasının sözünün müəllifin öz dili ilə, tabeli mürəkkəb cümlə şəklində çatdırılmasıdır; bu zaman dırnaq götürülür, şəxs və zaman dəyişir (Müəllim dedi ki, dərsə hazırlaşaq).
Əsas terminlər
| Növ | Hissələrin əlaqəsi | Bağlayan vasitələr | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Tabesiz mürəkkəb cümlə | Bərabərhüquqlu; biri o birinə suala bağlanmır | və, amma, lakin, ancaq, ya, gah ... gah da (və ya bağlayıcısız) | «Hava soyudu, yarpaqlar töküldü.» |
| Tabeli mürəkkəb cümlə | Baş + budaq cümlə; budaq cümlə suala cavab verir | intonasiya, ki, çünki, əgər; bağlayıcı sözlər (kim, nə, hara, necə) | «Mən bilirəm ki, sən düz deyirsən.» |
Əsas fərq: tabesizdə hissələr bərabərhüquqludur, tabelidə isə budaq cümlə baş cümləyə tabe olub ona suala bağlanır.
| Vasitə | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| İntonasiya | Bağlayıcı və bağlayıcı söz olmadan, ahənglə | «Çalış ki uğur qazan» → «Çalış, uğur qazan». |
| Tabelilik bağlayıcıları | ki, çünki, ona görə ki, əgər, hərçənd — yalnız bağlayır | «Gəldim ki, səni görüm.» |
| Bağlayıcı sözlər | kim, nə, hara, necə — bağlayır və üzv olur | «Kim çalışsa, o qazanar.» |
| -sa/-sə şəkilçisi | Şərt və bənzəri məna ilə bağlayır | «Vaxtında gəlsən, bizi taparsan.» |
Bağlayıcı söz həm bağlayır, həm də budaq cümlədə üzv olur; bağlayıcı yalnız bağlayır.
| Əlaqə növü | Məna | Tipik bağlayıcı | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Sadalama (zaman ardıcıllığı) | Hadisələr ardıcıl sadalanır | və, həm ... həm (və ya bağlayıcısız) | «Səhər oldu, quşlar oxumağa başladı.» |
| Qarşılaşdırma | İki fikir bir-birinə zidd qoyulur | amma, lakin, ancaq | «Mən çalışdım, lakin uğur qazana bilmədim.» |
| Bölüşdürmə | Hadisələr növbələşir | gah ... gah da, ya ... ya da | «Gah yağış yağır, gah günəş çıxırdı.» |
| Səbəb-nəticə | Biri o birinin səbəbini və ya nəticəsini bildirir | ona görə, buna görə də | «Hava soyudu, ona görə də biz evdə qaldıq.» |
Tabesiz hissələr arasında durğu işarəsi əsasən vergüldür.
- 1Qrammatik əsaslar: İki əsas var: «mən bilirəm» və «sən deyirsən». Deməli, cümlə mürəkkəbdir.
- 2Hissələrin əlaqəsi: Hissələr bərabərhüquqlu deyil; ikinci hissə birinciyə «ki» ilə bağlanır və ona suala cavab verir.
- 3Baş və budaq cümlə: Baş cümlə: «Mən bilirəm». Budaq cümlə: «sən düz deyirsən» — «ki» bağlayıcısı ilə bağlanır.
- 4Nəticə: Budaq cümlə baş cümləyə tabedir, ona görə cümlə tabeli mürəkkəb cümlədir.
- 1Dırnağı götür: Vasitəsiz nitqin dırnağı və iki nöqtəsi götürülür.
- 2«ki» əlavə et: Müəllif sözündən sonra «ki» bağlayıcısı və vergül qoyulur: «O dedi ki, ...».
- 3Şəxsi dəyiş: Danışan dəyişdiyi üçün «mən ... gələcəyəm» → «o ... gələcək» olur.
- 4Nəticə: «O dedi ki, sabah gələcək.» — düzgün vasitəli nitq.
Bağlayıcısız tabesiz cümləni («Səhər oldu, quşlar oxudu.») sadə cümlə sanmayın: iki ayrı mübtəda-xəbər varsa, cümlə mürəkkəbdir. Əsasların sayını sayın.
Vasitəli nitqdə şəxsi dəyişməyi unutmayın: «O dedi ki, mən gələcəyəm» yanlışdır — düzgünü «O dedi ki, gələcək». Dırnağı götürdükdə «ki» bağlayıcısı və vergül qoyulmalıdır.
«kim, nə, hara, necə» bağlayıcı sözlərdir: həm bağlayır, həm də budaq cümlədə üzv olur. «ki, çünki, əgər» isə yalnız bağlayır, cümlə üzvü olmur.
Qaydalar
- 1Mürəkkəb cümlə iki və daha çox qrammatik əsası (mübtəda-xəbər) olan cümlədir; tabesiz və tabeli olmaqla iki növə ayrılır.
- 2Tabesiz mürəkkəb cümlədə hissələr bərabərhüquqludur (biri o birinə tabe deyil); tabeli mürəkkəb cümlə baş cümlə + budaq cümlədən ibarətdir və budaq cümlə suala cavab verir.
- 3Baş və budaq cümləni bağlayan vasitələr: intonasiya, tabelilik bağlayıcıları (ki, çünki, əgər) və bağlayıcı sözlər (kim, nə, hara, necə), habelə -sa/-sə şəkilçisi.
- 4Bağlayıcı sözlər (kim, nə, hara, necə) bağlamaqla yanaşı budaq cümlədə cümlə üzvü olur; bağlayıcılar (ki, çünki, əgər) isə yalnız bağlayır.
- 5Vasitəsiz nitq dırnaqda olduğu kimi verilir; vasitəli nitqdə dırnaq götürülür, söz tabeli mürəkkəb cümləyə çevrilir, şəxs və zaman dəyişir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir