Sadə cümlə
Cümlənin məqsəd və intonasiyaya görə növləri; cüttərkibli və təktərkibli cümlələr, təktərkiblinin növləri; müxtəsər/geniş, tam/yarımçıq cümlə, həmcins üzvlər.
Sadə cümlə bir qrammatik əsasdan (bir baş üzvlər qrupundan) ibarət olan cümlədir. Sadə cümlələr bir neçə əlamətə görə təsnif olunur. Məqsəd və intonasiyaya görə cümlənin dörd növü var: nəqli cümlə bir hadisə, fikir barədə məlumat verir və sonunda nöqtə qoyulur (Yağış yağır.); sual cümləsi cavab almaq məqsədilə sual ifadə edir, sonunda sual işarəsi qoyulur (Sən hara gedirsən?); əmr cümləsi əmr, xahiş, məsləhət, çağırış bildirir (Dərsini oxu.); nida cümləsi güclü hiss-həyəcanla deyilir və sonunda nida işarəsi qoyulur (Necə gözəl mənzərədir!). Baş üzvlərin sayına görə cümlələr cüttərkibli və təktərkibli olur. Cüttərkibli cümlədə həm mübtəda, həm də xəbər iştirak edir (Uşaqlar oynayır). Təktərkibli cümlədə yalnız bir baş üzv olur və ikinci baş üzvə ehtiyac duyulmur. Təktərkibli cümlənin beş növü var: müəyyən şəxsli cümlədə mübtəda yoxdur, lakin xəbərin şəkilçisi onu dəqiq göstərir (Bağa gedirəm. — «mən»); qeyri-müəyyən şəxsli cümlədə iş görəni dəqiq bilinmir, xəbər çox vaxt III şəxs cəmdə olur (Qapını döydülər); ümumi şəxsli cümlədə fikir hamıya, hər kəsə aiddir, çox vaxt atalar sözlərində işlənir (Yüz ölç, bir biç); şəxssiz cümlədə iş görən ümumiyyətlə təsəvvür edilmir, xəbər çox vaxt vəziyyət, hal bildirir (Hava soyuqdur. Üşüyürəm deyil — Soyuqdur.); adlıq cümlə yalnız adlıq haldakı baş üzvdən ibarət olub bir əşyanın, hadisənin mövcudluğunu təsdiq edir (Gecə. Sükut.). Üzvlərin tamlığına görə cümlələr müxtəsər və geniş olur: müxtəsər cümlə yalnız baş üzvlərdən ibarətdir (Quşlar uçur), geniş cümlədə ikinci dərəcəli üzvlər də var (Boz quşlar göydə yüksək uçur). Baş üzvlərin iştirakına görə cümlələr tam və yarımçıq olur: tam cümlədə lazım olan üzvlər iştirak edir; yarımçıq cümlədə hər hansı üzv buraxılır, lakin mətndən və ya situasiyadan bərpa oluna bilir (— Hara gedirsən? — Məktəbə. — ikinci cümlə yarımçıqdır). Cümlənin həmcins üzvləri eyni suala cavab verən, eyni üzvə aid olan, bir-biri ilə bərabərhüquqlu üzvlərdir; aralarında ya sadalama intonasiyası ilə vergül, ya da bağlayıcı (və, həm, ya, amma) işlənir (Bağda alma, armud, heyva bitir).
Əsas terminlər
| Növ | Baş üzvlər | Nümunə |
|---|---|---|
| Cüttərkibli | Mübtəda + xəbər (hər ikisi var) | «Uşaqlar həyətdə oynayır.» |
| Təktərkibli | Yalnız bir baş üzv | «Bağa gedirəm.» / «Gecə.» |
Mübtədanın gizli (mən, sən, biz...) olması cümləni cüttərkibli etmir — xəbər iş görəni özü göstərirsə, cümlə təktərkiblidir.
| Növ | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Müəyyən şəxsli | İş görən dəqiqdir (mən/sən/biz/siz), xəbərin şəkilçisi onu göstərir | «Bağa gedirəm.» |
| Qeyri-müəyyən şəxsli | İş görən konkret, lakin naməlumdur; xəbər çox vaxt III şəxs cəmdə | «Qapını döydülər.» |
| Ümumi şəxsli | Fikir hamıya, hər kəsə aiddir; çox vaxt atalar sözləri | «Yüz ölç, bir biç.» |
| Şəxssiz | İş görən ümumiyyətlə təsəvvür edilmir; xəbər hal, vəziyyət bildirir | «Hava soyuqdur.» |
| Adlıq | Yalnız adlıq haldakı baş üzv; əşya, hadisənin mövcudluğunu təsdiq edir | «Gecə. Sükut.» |
Açar fərq: qeyri-müəyyən şəxslidə iş görən VAR (sadəcə naməlum), şəxssizdə iş görən YOXDUR; adlıqda isə xəbər ümumiyyətlə olmur.
| Növ | Bildirir | Durğu işarəsi |
|---|---|---|
| Nəqli | Məlumat, fikir | Nöqtə (.) |
| Sual | Cavab almaq üçün sual | Sual işarəsi (?) |
| Əmr | Əmr, xahiş, məsləhət, çağırış | Nöqtə və ya nida işarəsi |
| Nida | Güclü hiss-həyəcan | Nida işarəsi (!) |
Əmr cümləsi həyəcanla deyildikdə sonunda nida işarəsi qoyula bilər.
- 1Baş üzvlər: Xəbər «döydülər» var, ayrıca mübtəda yoxdur. Deməli, cümlə təktərkiblidir.
- 2İş görən: Qapını kim döydü? — Bilinmir. Amma kimsə döydü, yəni iş görən mövcuddur, sadəcə müəyyən deyil.
- 3Xəbərin forması: «Döydülər» — III şəxs cəmdədir. Bu, qeyri-müəyyən şəxsli cümlənin tipik əlamətidir.
- 4Nəticə: Cümlə təktərkibli, qeyri-müəyyən şəxsli cümlədir.
- 1Sual: «Kim?» və ya «nə?» qaralırdı? — Konkret iş görəni təsəvvür etmək olmur; sadəcə təbiət halı təsvir olunur.
- 2Müqayisə: «Bağa getdim» cümləsində xəbər «mən»i göstərir — müəyyən şəxslidir. Burada isə heç bir şəxs nəzərdə tutulmur.
- 3Nəticə: İş görən təsəvvür edilmir, xəbər vəziyyət bildirir — cümlə şəxssizdir.
Qeyri-müəyyən şəxslini şəxssizlə qarışdırma: «Qapını döydülər»də iş görən VAR (sadəcə naməlum) — qeyri-müəyyən şəxslidir; «Hava soyuqdur»da iş görən ümumiyyətlə YOXDUR — şəxssizdir.
Mübtədanın gizli olması cümləni cüttərkibli etmir. «Bağa getdim» cümləsində mübtəda yoxdur, xəbər «mən»i göstərir — bu, təktərkibli (müəyyən şəxsli) cümlədir.
Adlıq cümləni tanımaq asandır: orada xəbər olmur, yalnız adlıq haldakı baş üzv durur («Payız. Soyuq külək.»). Xəbər görünən kimi («Payız gəldi») cümlə artıq adlıq deyil.
Qaydalar
- 1Məqsəd və intonasiyaya görə cümlənin dörd növü var: nəqli (məlumat — nöqtə), sual (sual — sual işarəsi), əmr (əmr/xahiş), nida (güclü hiss — nida işarəsi).
- 2Baş üzvlərin sayına görə: cüttərkibli (mübtəda + xəbər), təktərkibli (yalnız bir baş üzv).
- 3Təktərkiblinin növləri: müəyyən şəxsli (xəbər iş görəni göstərir), qeyri-müəyyən şəxsli (iş görən qeyri-müəyyən, çox vaxt III şəxs cəm), ümumi şəxsli (hamıya aid, atalar sözləri), şəxssiz (iş görən yoxdur, hal/vəziyyət), adlıq (yalnız adlıq haldakı baş üzv).
- 4Üzvlərə görə: müxtəsər (yalnız baş üzvlər) / geniş (ikinci dərəcəli üzvlər də var); tam (üzvlər iştirak edir) / yarımçıq (üzv buraxılıb, kontekstdən bərpa olunur).
- 5Həmcins üzvlər eyni suala cavab verir, eyni üzvə bağlanır, bərabərhüquqludur; aralarında vergül və ya bağlayıcı işlənir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir