Cümlə üzvləri

Cümlədə sözlər bir-biri ilə əlaqəyə girərək cümlə üzvlərini əmələ gətirir. Cümlə üzvləri iki qrupa bölünür: baş üzvlər və ikinci dərəcəli üzvlər. Baş üzvlər mübtəda və xəbərdir; onlar cümlənin qrammatik əsasını (cümlənin özəyini) təşkil edir. Mübtəda cümlədə haqqında danışılan əsas üzvdür, adlıq haldadır, «kim?», «nə?» suallarına cavab verir və adətən isim və ya əvəzliklə ifadə olunur (Uşaq oxuyur. O gəldi). Xəbər mübtəda haqqında məlumat verən, hökm bildirən üzvdür; «nə edir?», «nə etdi?», «necədir?», «kimdir?», «nədir?» suallarına cavab verir. Xəbər iki cür olur: feili xəbər feillə ifadə olunur (Quş uçdu. Tələbə oxuyur), ismi xəbər isə isim, sifət, say, əvəzlik və s. ilə ifadə olunub xəbərlik şəkilçisi və ya köməkçi söz vasitəsilə qurulur (O, müəllimdir. Hava soyuqdur. Kitab mənimdir). İkinci dərəcəli üzvlər baş üzvləri və ya bir-birini izah edib tamamlayır; bunlar tamamlıq, təyin və zərflikdir. Tamamlıq hərəkətin obyektini bildirir, ismin təsirlik, yönlük, yerlik, çıxışlıq və adlıqdan başqa hallarında olur. Vasitəsiz tamamlıq yalnız təsirlik halda olur, təsirli feilə aiddir, «kimi?», «nəyi?», «nə?» suallarına cavab verir (Kitabı oxudum. Su içdim). Vasitəli tamamlıq isə yönlük, yerlik və çıxışlıq hallarda olur, «kimə?», «nəyə?», «kimdə?», «nədə?», «kimdən?», «nədən?» suallarına cavab verir (Dostuma yazdım. Şəhərdən gəldim). Təyin əşyanın əlamətini, keyfiyyətini, miqdarını, sırasını bildirir; «necə?», «nə cür?», «hansı?», «neçə?», «neçənci?» suallarına cavab verir və aid olduğu üzvdən əvvəl gəlir (gözəl mənzərə, üç kitab, birinci sıra). Zərflik hərəkətin tərzini, zamanını, yerini, səbəbini, məqsədini və kəmiyyətini bildirir. Növləri: tərzi-hərəkət zərfliyi «necə?», «nə cür?» (sürətlə getdi), zaman zərfliyi «nə vaxt?», «nə zaman?» (səhər gəldi), yer zərfliyi «harada?», «haraya?», «haradan?» (bağda gəzdi), səbəb zərfliyi «niyə?», «nə üçün?», «nə səbəbə?» (xəstəlikdən gəlmədi), məqsəd zərfliyi «nə məqsədlə?», «nə üçün?» (oxumaq üçün getdi), kəmiyyət zərfliyi «nə qədər?», «neçə dəfə?» (çox işlədi). Cümlə üzvünü müəyyən etmək üçün ona uyğun sual verilir və hansı üzvə aid olduğu, hansı halda işləndiyi nəzərə alınır.