Söz birləşmələri
Söz birləşməsi anlayışı, ismi və feili birləşmələr, təyini söz birləşmələrinin I, II, III növü, tabeedən və tabeolan tərəf, mürəkkəb adlar.
Söz birləşməsi məna və qrammatik cəhətdən bir-biri ilə bağlanan iki və daha artıq müstəqil sözün birliyidir (gözəl mənzərə, kitabın üzü, məktəbə getmək). Söz birləşməsində sözlərdən biri əsas (tabeedən, müstəqil) tərəf, digəri isə asılı (tabeolan) tərəf olur; tabeolan tərəf tabeedən tərəfi izah edir, ona tabe olur. Söz birləşməsi cümlə deyil: cümlə bitmiş fikir bildirir, xəbərə malik olur və intonasiya ilə tamamlanır; söz birləşməsi isə bitmiş fikir bildirmir, yalnız anlayışı dəqiqləşdirir (məsələn, «yaşıl yarpaq» — söz birləşməsi, «Yarpaq yaşıldır» — cümlə). Tabeedən tərəfin hansı nitq hissəsi ilə ifadə olunmasına görə söz birləşmələri iki növə ayrılır: ismi birləşmələrdə əsas (tabeedən) tərəf isimlə ifadə olunur (dəmir qapı, uşağın kitabı, ağ gül); feili birləşmələrdə əsas tərəf feillə (məsdər, feili sifət, feili bağlama) ifadə olunur (məktəbə getmək, kitabı oxuyan, tez gələrək). Təyini söz birləşmələri ismi birləşmələrin xüsusi qrupudur və üç növə ayrılır. I növ təyini söz birləşməsində hər iki tərəf şəkilçisiz olur, tərəflər yanaşma əlaqəsi ilə bağlanır (dəmir qapı, gözəl mənzərə, qırmızı gül, beş kitab). II növ təyini söz birləşməsində birinci (tabeolan) tərəf şəkilçisiz, ikinci (tabeedən) tərəf isə yalnız mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir (qız məktəbi, dağ havası, taxta qapı — qapının taxtası deyil; uşaq bağçası, söz birləşməsi). III növ təyini söz birləşməsində birinci tərəf yiyəlik hal şəkilçisi (-ın/-in/-un/-ün, -nın/-nin), ikinci tərəf isə mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir (uşağın kitabı, evin qapısı, şəhərin küçələri). Beləliklə, fərq əsasən şəkilçilərdədir: I növ — hər ikisi şəkilçisiz; II növ — yalnız ikinci tərəfdə mənsubiyyət; III növ — birinci tərəfdə yiyəlik, ikincidə mənsubiyyət. Mürəkkəb adlar (xüsusi adlar — Şərq Avropası, Qara dəniz, Mingəçevir Su Anbarı) çox vaxt təyini söz birləşməsi quruluşunda olur, lakin bir bütöv ad kimi işlənir.
Əsas terminlər
| Növ | Morfoloji əlamət | Nümunə |
|---|---|---|
| I növ | Hər iki tərəf şəkilçisiz; əlaqə yanaşma | «dəmir qapı», «gözəl gül», «beş kitab» |
| II növ | I tərəf şəkilçisiz, II tərəf mənsubiyyət şəkilçili | «dəmir qapısı», «qız məktəbi», «dağ havası» |
| III növ | I tərəf yiyəlik hallı, II tərəf mənsubiyyət şəkilçili | «qapının dəstəyi», «uşağın kitabı», «evin qapısı» |
Açar: birinci tərəfdə şəkilçi varmı? Yoxdursa I və ya II növ (II növdə yalnız ikinci tərəf -ı/-i/-u/-ü alır); birinci tərəf -ın/-in/-un/-ün yiyəlik şəkilçisi alıbsa — III növ.
| Birləşmə növü | Əsas tərəf nə ilə ifadə olunur | Nümunə |
|---|---|---|
| İsmi birləşmə | İsim | «ağ gül», «uşağın kitabı» |
| Feili birləşmə (məsdər) | Məsdər | «məktəbə getmək» |
| Feili birləşmə (feili sifət) | Feili sifət | «kitabı oxuyan» |
| Feili birləşmə (feili bağlama) | Feili bağlama | «tez gələrək» |
Növü müəyyən etmək üçün əvvəlcə son sözə (əsas tərəfə) baxın: isimdirsə ismi, feildirsə feili birləşmədir. Təyini birləşmələr həmişə ismi birləşmədir.
- 1Əsas tərəf: Hər iki birləşmədə son söz «hava»dır və isimdir — deməli, ismi (təyini) birləşmədir, feili deyil.
- 2I tərəfə bax: «dağ havası»nda birinci tərəf «dağ» şəkilçisizdir; «dağın havası»nda isə «dağın» — yiyəlik hal şəkilçisi (-ın) qəbul etmişdir.
- 3II tərəfə bax: Hər ikisində ikinci tərəf «havası» mənsubiyyət şəkilçilidir (-sı). Deməli, ikisi də I növ ola bilməz.
- 4Nəticə: «dağ havası» — I tərəf şəkilçisiz, II tərəf mənsubiyyət şəkilçili → II növ. «dağın havası» — I tərəf yiyəlik, II tərəf mənsubiyyət → III növ.
- 1Sual: Hansı söz birləşməsidir, hansı cümlə?
- 2Xəbər varmı?: «Yarpaq yaşıldır» — «yaşıldır» xəbərdir, bitmiş fikir bildirir, intonasiya ilə tamamlanır → cümlədir.
- 3Anlayış: «yaşıl yarpaq» — xəbər yoxdur, bitmiş fikir bildirmir, yalnız anlayışı dəqiqləşdirir → söz birləşməsidir.
Çox zaman II növlə III növ qarışdırılır. Fərq yalnız BİRİNCİ tərəfdədir: «dağ havası» (I tərəf şəkilçisiz) — II növ, «dağın havası» (I tərəf yiyəlik hallı) — III növ. İkinci tərəf hər ikisində mənsubiyyət şəkilçilidir, ona görə onlara baxıb növ təyin etmək olmaz.
İkinci tərəfdəki mənsubiyyət şəkilçisi sahiblik bildirir, lakin təyin tərəf sifət olduqda növü dəyişmir. «Onun gözəl bağçası»nda «-sı» sahibi göstərir; əsl təyin «gözəl» sifəti şəkilçisizdir, ona görə «gözəl bağça» yenə I növdür, II və ya III növ deyil.
Növü müəyyən etmək üçün hər dəfə yalnız birinci tərəfin şəkilçisinə bax: heç bir şəkilçi yoxdursa I növ, yiyəlik hal (-ın/-in/-un/-ün) varsa III növ, qalan hallarda (yalnız ikinci tərəf mənsubiyyətli) II növ.
Qaydalar
- 1Söz birləşməsi iki və daha artıq müstəqil sözün məna-qrammatik birliyidir; bitmiş fikir bildirmir, ona görə cümlədən fərqlənir (yaşıl yarpaq — birləşmə; Yarpaq yaşıldır — cümlə).
- 2Birləşmədə əsas söz tabeedən (müstəqil) tərəf, asılı söz tabeolan tərəfdir.
- 3Tabeedən tərəf isimlə ifadə olunursa — ismi birləşmə (dəmir qapı); feillə (məsdər, feili sifət, feili bağlama) ifadə olunursa — feili birləşmə (məktəbə getmək).
- 4I növ təyini birləşmə: hər iki tərəf şəkilçisiz (dəmir qapı). II növ: yalnız ikinci tərəf mənsubiyyət şəkilçili (qız məktəbi). III növ: birinci tərəf yiyəlik hallı, ikinci tərəf mənsubiyyət şəkilçili (uşağın kitabı).
- 5Mürəkkəb adlar (Qara dəniz, Şərq Avropası) çox vaxt təyini birləşmə quruluşunda olsa da, bir bütöv xüsusi ad kimi işlənir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir