Feilin təsriflənməyən formaları
Məsdər, feili sifət və feili bağlama: əmələgəlmə şəkilçiləri, qrammatik xüsusiyyətləri və cümlədəki vəzifəsi.
Feilin təsriflənməyən (xüsusi) formaları şəxsə və zamana görə dəyişmir, lakin feillik əlamətlərini (təsirlik-təsirsizlik, növ, inkar) saxlayır və başqa nitq hissələrinin xüsusiyyətlərini də qazanır. Bunlar üçdür. Məsdər -maq/-mək şəkilçisi ilə düzəlir, hərəkətin adını bildirir, isim kimi hallana və mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edə bilir; cümlədə mübtəda, tamamlıq, xəbər olur: «Oxumaq faydalıdır». Feili sifət -an/-ən, -mış/-miş/-muş/-müş, -acaq/-əcək, -ar/-ər, -dıq/-dik, -ası/-əsi şəkilçiləri ilə düzəlir, hərəkəti əlamət kimi bildirir, sifət kimi ismi təyin edir, «necə? hansı?» suallarına cavab verir: «oxuyan şagird», «yazılmış məktub». Feili bağlama -ıb/-ib/-ub/-üb, -araq/-ərək, -anda/-əndə, -dıqca/-dikcə, -madan/-mədən, -kən şəkilçiləri ilə düzəlir, hərəkəti zərf kimi başqa hərəkətə bağlayır, «necə? nə zaman?» suallarına cavab verir, cümlədə zərflik olur: «gülə-gülə danışdı», «evə gəlib oturdu». Bu formaları ayırmaq üçün şəkilçiyə və suala baxılır: ad bildirib hallanırsa məsdər, əlamət bildirib ismi təyin edirsə feili sifət, hərəkətin tərzini/zamanını bildirib feilə bağlanırsa feili bağlamadır.
Məsələn: «Kitabı oxuyub qayıtdı» cümləsində «oxuyub» -ıb şəkilçili feili bağlamadır, çünki «qayıtdı» hərəkətinə bağlanıb «necə?» sualına cavab verir.
Əsas terminlər
| Forma | Şəkilçi | Sualı/Vəzifəsi | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Məsdər | -maq/-mək | nə? — isim kimi: mübtəda, tamamlıq, xəbər | «oxumaq», «yazmaq» |
| Feili sifət | -an/-ən, -mış, -acaq, -dıq, -ar, -ası | necə? hansı? — sifət kimi ismi təyin edir | «oxuyan şagird», «yazılmış məktub» |
| Feili bağlama | -ıb, -araq/-ərək, -anda/-əndə, -dıqca, -madan, -kən | necə? nə zaman? — zərf kimi feilə bağlanır | «gülə-gülə danışdı», «gəlib oturdu» |
Forma şəkilçi və sualla seçilir: ad → məsdər, ismə aid əlamət → feili sifət, feilə bağlı tərz/zaman → feili bağlama.
| Söz | Şəkilçi | Forma |
|---|---|---|
| «oxumaq» | -maq | Məsdər |
| «oxuma» (qadağa) | -ma | Təsriflənən feil (inkar əmr) |
| «gəlmə», «yazma» | -mə/-ma | Feili isim (ad) |
| «gəliş», «yazılış» | -iş/-ış | Feili isim (sözdüzəldici) |
Məsdər şəkilçisi YALNIZ -maq/-mək-dir. -ma/-mə və -ış/-iş formaları feili isim sayılır, məsdər deyil.
- 1Şəkilçi: Söz «oxu-» feil kökü + «-ub» şəkilçisindən ibarətdir. -ıb/-ib/-ub/-üb feili bağlama şəkilçisidir.
- 2Sual: «Necə qayıtdı?» — oxuyub qayıtdı. Söz «necə?» sualına cavab verir.
- 3Bağlılıq: «oxuyub» müstəqil hərəkət deyil; «qayıtdı» feilinə bağlanır və onu izah edir.
- 4Nəticə: Söz ad bildirmir (məsdər deyil), ismi təyin etmir (feili sifət deyil) — deməli, feili bağlamadır, cümlədə zərflikdir.
- 1Məsdər: «Oxumaq faydalıdır» — «oxumaq» (-maq) hərəkətin adıdır, mübtədadır.
- 2Feili sifət: «oxuyan şagird» — «oxuyan» (-an) «şagird» ismini təyin edir, «hansı?» sualına cavab verir.
- 3Feili bağlama: «oxuyaraq öyrəndi» — «oxuyaraq» (-araq) «öyrəndi» feilinə bağlanır, «necə?» sualına cavab verir, zərflikdir.
Feili sifəti sadə sifətlə qarışdırma. «Yazılmış məktub», «axar su», «baxar göz» feildən (-mış, -ar) düzəlib — bunlar feili sifətdir, sadə sifət deyil.
Feili bağlamanı feilin zaman formasından ayır. «gəlib» (-ib) və «oxuduqca» (-duqca) təsriflənən keçmiş/indiki zaman deyil, başqa feilə bağlanan feili bağlamadır.
Eyni şəkilçi iş görür: «-mış» feili sifət düzəldə bilir («oxunmuş kitab»), lakin «oxumuşdur» kimi xəbərdə təsriflənən feildir. «-ar» da «axar su»da feili sifət, «axar» xəbərində qeyri-qəti gələcək zamandır.
Qaydalar
- 1Təsriflənməyən feillər şəxsə və zamana görə dəyişmir, lakin feillik əlamətlərini (növ, inkar, təsirlik) saxlayır.
- 2Məsdər -maq/-mək şəkilçili olub hərəkətin adını bildirir, hallana bilir, isim kimi işlənir.
- 3Feili sifət -an/-ən, -mış, -acaq, -dıq, -ası şəkilçiləri ilə düzəlir, ismi təyin edir, «necə? hansı?» suallarına cavab verir.
- 4Feili bağlama -ıb, -araq/-ərək, -anda/-əndə, -madan/-mədən, -dıqca şəkilçiləri ilə düzəlir, feilə bağlanıb zərflik olur.
- 5Forma şəkilçi və sualla seçilir: ad → məsdər, əlamət (ismə aid) → feili sifət, hərəkətə bağlı tərz/zaman → feili bağlama.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir