Köməkçi nitq hissələri
Qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz və nida; onların məna növləri, yazılışı və cümlədə rolu.
Nitq hissələri əsas (müstəqil) və köməkçi nitq hissələrinə ayrılır. Əsas nitq hissələri (isim, sifət, say, əvəzlik, zərf, feil) müstəqil leksik mənaya malikdir, suala cavab verir və cümlə üzvü ola bilir. Köməkçi nitq hissələri isə müstəqil leksik məna daşımır, suala cavab vermir, tək başına cümlə üzvü olmur; onlar əsas sözlər arasında qrammatik münasibət yaradır və ya nitqə əlavə məna çaları verir. Beş köməkçi nitq hissəsi var: qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz və nida. QOŞMA isim, əvəzlik və ya substantivləşmiş sözlərə qoşulub onların başqa sözlərlə əlaqəsini gücləndirir; özündən əvvəlki sözə müəyyən hal tələb edir. Məna növləri: məkan-zaman (qədər, kimi, tərəf, sarı, doğru), səbəb-məqsəd (görə, ötrü, üçün), birgəlik-vasitə-aidlik (ilə/-la, -lə), müqayisə-bənzətmə (kimi, qədər, tək), istisna (başqa, savayı, özgə). Yazılışı: əksər qoşmalar ayrı yazılır (kitaba görə, sənin üçün, dağa doğru); yalnız «ilə» qoşması -la, -lə şəklində bitişik də yazıla bilər (qələmlə, atla). BAĞLAYICI həmcins üzvləri və cümlələri bir-birinə bağlayır. İki növə bölünür: tabesizlik bağlayıcıları (və, həm, həm də, ya, ya da, yaxud, və ya, amma, ancaq, lakin, fəqət, nə... nə də) bərabərhüquqlu sözləri/cümlələri bağlayır; tabelilik bağlayıcıları (ki, çünki, ona görə ki, ona görə də, əgər, hərçənd, madam ki, belə ki) baş cümlə ilə budaq cümləni bağlayır. ƏDAT ayrı-ayrı sözlərə və ya bütöv cümləyə əlavə məna çaları (təsdiq, inkar, sual, qüvvətləndirmə, məhdudlaşdırma, arzu) verir. Məna növləri: təsdiq (bəli, hə, əlbəttə), inkar (yox, xeyr, deyil, heç), sual (-mı, -mi, məgər, yəni, bəs), qüvvətləndirmə-dəqiqləşdirmə (ən, lap, daha, axı, ki, da, də, belə, hətta), məhdudlaşdırma (yalnız, ancaq, tək, bir), arzu (kaş, kaş ki, gərək, barı). MODAL SÖZLƏR danışanın söylədiyinə münasibətini (qəti əminlik, ehtimal, fikrin mənbəyi, ardıcıllıq, təəssüf) bildirir; cümlədə adətən ara söz kimi vergüllə ayrılır: əlbəttə, şübhəsiz, doğrudan da, sözsüz (əminlik); bəlkə, görünür, deyəsən, ehtimal ki, yəqin (ehtimal); məncə, zənnimcə, fikrimcə (fikir mənbəyi); birincisi, deməli, nəhayət, beləliklə (ardıcıllıq-nəticə); təəssüf ki, heyhat (təəssüf). NİDA hiss-həyəcanı, sevinci, kədəri, təəccübü, çağırışı bildirir, lakin onları adlandırmır: ah, oh, ox, of, vay, ay, ey, bəh-bəh, afərin, aman. Nida cümlədə digər üzvlərdən vergül və ya nida işarəsi ilə ayrılır və cümlə üzvü olmur.
Əsas terminlər
| Köməkçi nitq hissəsi | Vəzifəsi | Nümunə |
|---|---|---|
| Qoşma | İsim/əvəzliyə qoşulub söz əlaqəsini gücləndirir, müəyyən hal tələb edir | sənin üçün, dağa doğru, aslan kimi |
| Bağlayıcı | Həmcins üzvləri və ya cümlələri bağlayır | Mən və qardaşım; Bildim ki, gəlir |
| Ədat | Sözə/cümləyə əlavə məna çaları verir | yalnız sən, hətta uşaqlar, məgər bilmirsən? |
| Modal söz | Danışanın münasibətini bildirir, ara söz kimi ayrılır | Əlbəttə, gələcəyəm; Görünür, gecikəcək |
| Nida | Hiss-həyəcanı bildirir, cümlə üzvü olmur | Ah! Vay! Afərin! |
Hamısı müstəqil leksik mənaya malik deyil, suala cavab vermir və tək başına cümlə üzvü olmur.
| Məna növü | Qoşmalar | Nümunə |
|---|---|---|
| Məkan-zaman | qədər, kimi, tərəf, sarı, doğru | səhərə qədər, dağa doğru |
| Səbəb-məqsəd | görə, ötrü, üçün | yağışa görə, sənin üçün |
| Birgəlik-vasitə | ilə (-la, -lə) | qələmlə, atla |
| Müqayisə-bənzətmə | kimi, qədər, tək | aslan kimi, sənin qədər |
| İstisna | başqa, savayı, özgə | səndən başqa, səndən savayı |
Əksər qoşmalar ayrı yazılır; yalnız «ilə» qoşması -la, -lə şəklində bitişik də yazıla bilər.
| Söz | Qoşma/Bağlayıcı olduqda | Ədat/Modal söz olduqda |
|---|---|---|
| ki | Tabelilik bağlayıcısı — iki cümləni bağlayır: «Bildim ki, gəlmir» | Qüvvətləndirici ədat — emosiyanı gücləndirir: «Necə gözəldir ki!» |
| da/də | Müstəqil bağlayıcı kimi işlənmir | Qüvvətləndirmə ədatı — hal tələb etmir: «Sən də gəl» |
| ancaq | Qarşılaşdırma bağlayıcısı — iki cümləni qarşılaşdırır: «Çalışdı, ancaq olmadı» | Məhdudlaşdırma ədatı («yalnız» mənası): «Ancaq sən bilirsən» |
| yalnız | Qarşılaşdırma bağlayıcısı: «Gözlədim, yalnız o gəlmədi» | Məhdudlaşdırma ədatı: «Yalnız sən gəldin» |
| bəlkə | Cümlələri bağlamır | Ehtimal bildirən modal söz: «Bəlkə, sən haqlısan» |
Açar sual: söz NƏYİSƏ bağlayırmı (bağlayıcı), hala görə isimə qoşulurmu (qoşma), yoxsa yalnız çalar/münasibət verirmi (ədat/modal söz)?
- 1Sual ver: Söz nəyisə bağlayırmı, yoxsa isimə qoşulub əlaqə yaradırmı? Burada «görə» «yağış» isminə qoşulub.
- 2Köməkçi növ: İsimə qoşulub onu xəbərlə bağladığı üçün bu, bağlayıcı yox, QOŞMADIR.
- 3Məna növü: «Nəyə görə?» sualına cavab verir, yarışın təxirə salınma SƏBƏBİNİ bildirir — səbəb qoşmasıdır.
- 4Nəticə: «görə» — səbəb məna növündə qoşma.
- 11-ci cümlə: «Bildim ki, sən gəlməyəcəksən» — «ki» baş cümlə ilə budaq cümləni bağlayır.
- 2Təhlil 1: İki cümləni baş-budaq əlaqəsi ilə birləşdirdiyi üçün tabelilik BAĞLAYICISIDIR.
- 32-ci cümlə: «Bu nə gözəl bir kitabdır ki!» — «ki» heç nəyi bağlamır.
- 4Təhlil 2: Yalnız emosiyanı gücləndirir, cümləyə çalar verir — qüvvətləndirici ƏDATDIR.
«görə, üçün, kimi, qədər»ni bağlayıcı sanma — onlar isimə/əvəzliyə qoşulub HAL tələb edir, deməli qoşmadır. Bağlayıcı isə sözləri/cümlələri bağlayır.
«da/də», «ancaq», «yalnız», «ki» rola görə dəyişir: nəyisə bağlayanda bağlayıcı, yalnız çalar verəndə ədatdır. «Sən də gəl» (ədat) ≠ qoşma; «Çalışdı, ancaq olmadı» (bağlayıcı) ≠ ədat.
Modal sözü ədatdan ayırmaq üçün yoxla: söz vergüllə ayrılıb danışanın MÜNASİBƏTİNİ (əminlik/ehtimal/nəticə) bildirirsə modal sözdür («Görünür, gecikəcək»); yalnız sözə çalar verirsə ədatdır («hətta gəldi»).
Qaydalar
- 1Köməkçi nitq hissələri müstəqil leksik mənaya malik deyil, suala cavab vermir və tək başına cümlə üzvü olmur; beş növü var: qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz, nida.
- 2Qoşma isim və əvəzliklərə qoşulub əlaqə yaradır (görə, üçün, kimi, qədər, ilə); «ilə» istisna olmaqla qoşmalar ayrı yazılır.
- 3Bağlayıcı tabesizlik (və, amma, ya da, nə... nə də) və tabelilik (ki, çünki, əgər, ona görə ki) növlərinə bölünür.
- 4Ədat sözə və ya cümləyə əlavə məna çaları verir: təsdiq (bəli), inkar (yox, deyil), sual (məgər, -mı), qüvvətləndirmə (lap, hətta, axı), məhdudlaşdırma (yalnız, ancaq), arzu (kaş).
- 5Modal söz danışanın münasibətini bildirir (əlbəttə, bəlkə, görünür, məncə) və ara söz kimi vergüllə ayrılır; nida hiss-həyəcanı bildirir (ah, vay, ey) və cümlə üzvü olmur.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir