g11a-5.7· Fəsil 5: Sintaksis və durğu işarələri· ~14 dəq

Tabeli mürəkkəb cümlə: baş və budaq cümlə, bağlayan vasitələr

Tabeli mürəkkəb cümlədə baş və budaq cümlə; bağlayan vasitələr (intonasiya, tabelilik bağlayıcıları, bağlayıcı sözlər); «ki» bağlayıcısının yeri; baş və budaq cümlələrin yeri; durğu işarələri.

Tabeli mürəkkəb cümlə bir-birindən asılı olan, biri o birini izah edən iki sadə cümlədən — baş cümlə və budaq cümlədən ibarətdir. Baş cümlə əsas fikri bildirən, budaq cümlə tərəfindən izah olunan hissədir; budaq cümlə isə baş cümləyə tabe olub onun məzmununu tamamlayır və ona sual vasitəsilə bağlanır. Tabesiz mürəkkəb cümlədən fərqi budur: tabesizdə hissələr bərabərhüquqludur, tabelidə isə budaq cümlə baş cümləyə tabedir. Baş və budaq cümləni bağlayan başlıca vasitələr üç qrupdur: 1) intonasiya (heç bir bağlayıcı və ya bağlayıcı söz olmadan, yalnız ahənglə: «Bilirəm, sən gələcəksən»); 2) tabelilik bağlayıcıları (ki, çünki, ona görə ki, əgər, hərçənd, madam ki) — bunlar yalnız bağlayır, cümlə üzvü olmur; 3) bağlayıcı sözlər (kim, nə, hara, haçan, necə, hansı, nə qədər kimi əvəzlik və zərflər) — bunlar həm bağlayır, həm də budaq cümlədə cümlə üzvü olur. Bundan başqa, şərt şəkilçisi -sa/-sə də budaq cümləni baş cümləyə bağlayır. «ki» bağlayıcısı, bir qayda olaraq, baş cümlədən sonra gəlir və ondan sonra vergül qoyulur: «Bilirəm ki, sən gələcəksən». Baş və budaq cümlələrin yeri sabit deyil: budaq cümlə baş cümlədən sonra («Gördüm ki, işıq yanır»), əvvəl («Kim çalışsa, o qazanar») və ya baş cümlənin ortasında gələ bilər. Tabeli mürəkkəb cümlənin tərkib hissələri arasında, bir qayda olaraq, vergül qoyulur.

📌Nümunə

Məsələn: «Müəllim dedi ki, sabah imtahan olacaq» cümləsi baş cümlə («Müəllim dedi») və budaq cümlədən («sabah imtahan olacaq») ibarətdir; onları «ki» bağlayıcısı bağlayır və «ki»dən sonra vergül qoyulur.

Əsas terminlər

Tabeli mürəkkəb cümlə — Biri o birini izah edən, bir-birindən asılı baş cümlə ilə budaq cümlədən ibarət mürəkkəb cümlə.
Baş cümlə — Əsas məna ifadə edən, budaq cümlə tərəfindən izah olunan hissə.
Budaq cümlə — Baş cümləyə tabe olan, onun məzmununu tamamlayan, suala cavab verən asılı hissə.
Tabelilik bağlayıcısı — Budaq cümləni baş cümləyə bağlayan, yalnız bağlama vəzifəsi daşıyan söz (ki, çünki, əgər).
Bağlayıcı söz — Budaq cümləni baş cümləyə bağlayan, eyni zamanda cümlə üzvü olan söz (kim, nə, hara, necə).
«ki» bağlayıcısının yeri — «ki» bir qayda olaraq baş cümlədən sonra gəlir və ondan sonra vergül qoyulur.
Baş və budaq cümləni bağlayan vasitələr
VasitəCümlə üzvü olurmu?Nümunə
İntonasiyaXeyr (bağlayıcı yoxdur)«Bilirəm, sən gələcəksən.»
Bağlayıcı: kiXeyr, yalnız bağlayır«Bilirəm ki, sən gələcəksən.»
Bağlayıcı: çünkiXeyr, yalnız bağlayır«Gecikdim, çünki avtobus gəlmədi.»
Bağlayıcı: əgərXeyr, yalnız bağlayır«Əgər gəlsən, bizi taparsan.»
Bağlayıcı söz: kimBəli, üzv olur«Kim çalışsa, o qazanar.»
Bağlayıcı söz: haraBəli, üzv olur«Hara getsən, mən də gələrəm.»
Bağlayıcı söz: necəBəli, üzv olur«Necə deyirsənsə, elə də edərəm.»

Bağlayıcı yalnız bağlayır; bağlayıcı söz həm bağlayır, həm də budaq cümlədə üzv olur.

Baş və budaq cümlələrin yeri
YerləşməNümunə
Budaq cümlə sonrada«Gördüm ki, işıq yanır.»
Budaq cümlə əvvəldə«Kim çalışsa, o qazanar.»
Budaq cümlə baş cümlənin ortasında«O adam ki söz verdi, gəlmədi.»

Baş və budaq cümlələrin yeri sabit deyil; budaq cümlə əvvəl, sonra və ya ortada gələ bilər.

«ki» bağlayıcısı və vergül
CümləDüzgünmü?İzah
Bilirəm ki, sən gələcəksən.Düzgün«ki»dən sonra vergül qoyulub
Bilirəm ki sən gələcəksən.Səhv«ki»dən sonra vergül buraxılıb
Bilirəm, ki sən gələcəksən.SəhvVergül «ki»dən əvvəl qoyulub

«ki» baş cümlədən sonra gəlir; vergül «ki»dən sonra qoyulur.

✎«Müəllim dedi ki, sabah imtahan olacaq» — təhlil et
  1. 1Hissələrə ayır: Baş cümlə: «Müəllim dedi». Budaq cümlə: «sabah imtahan olacaq».
  2. 2Bağlayan vasitə: İki hissə «ki» tabelilik bağlayıcısı ilə bağlanıb.
  3. 3«ki»nin yeri: «ki» baş cümlədən sonra gəlir; ondan sonra vergül qoyulur.
  4. 4Nəticə: Bu, tabeli mürəkkəb cümlədir; düzgün yazılışı: «Müəllim dedi ki, sabah imtahan olacaq.»
✎Bağlayıcı, yoxsa bağlayıcı söz? — «kim» və «ki»
  1. 1«ki»: «Gördüm ki, hamı gəlib» — «ki» yalnız bağlayır, budaq cümlədə üzv olmur.
  2. 2«kim»: «Kim çalışsa, o qazanar» — «kim» həm bağlayır, həm də budaq cümlədə mübtəda kimi üzv olur.
  3. 3Açar fərq: Bağlayıcı sözü budaq cümlədən çıxarmaq olmur (üzvdür); bağlayıcını çıxarsan, cümlə intonasiya ilə qala bilər.
  4. 4Nəticə: «kim, nə, hara, necə» — bağlayıcı söz; «ki, çünki, əgər» — bağlayıcı.
🚫Tez-tez səhv

«ki» bağlayıcısından SONRA vergül qoyulur, ondan əvvəl yox: «Bilirəm ki, sən gələcəksən» düzgündür; «Bilirəm, ki sən gələcəksən» səhvdir.

⚠️Diqqət

Bağlayıcı ilə bağlayıcı sözü qarışdırmayın: «ki, çünki, əgər» yalnız bağlayır; «kim, nə, hara, necə» isə həm bağlayır, həm də budaq cümlədə cümlə üzvü olur.

💡Qeyd

Baş və budaq cümlələrin yeri sabit deyil: budaq cümlə əvvəldə («Kim çalışsa, o qazanar»), sonrada («Gördüm ki, işıq yanır») və ya baş cümlənin ortasında gələ bilər. Tərkib hissələri arasında vergül qoyulur.

Qaydalar

  1. 1Tabeli mürəkkəb cümlə bir-birindən asılı olan baş cümlə və budaq cümlədən ibarətdir; budaq cümlə baş cümləyə tabedir və suala cavab verir.
  2. 2Baş və budaq cümləni bağlayan vasitələr: intonasiya, tabelilik bağlayıcıları (ki, çünki, əgər, hərçənd) və bağlayıcı sözlər (kim, nə, hara, necə), habelə -sa/-sə şəkilçisi.
  3. 3Tabelilik bağlayıcıları yalnız bağlayır; bağlayıcı sözlər isə həm bağlayır, həm də budaq cümlədə cümlə üzvü olur.
  4. 4«ki» bağlayıcısı, bir qayda olaraq, baş cümlədən sonra gəlir və ondan sonra vergül qoyulur (Bilirəm ki, ...).
  5. 5Budaq cümlə baş cümlədən sonra, əvvəl və ya onun ortasında gələ bilər; tərkib hissələri arasında, bir qayda olaraq, vergül qoyulur.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq