Sifət və say
Sifətin növləri və dərəcələri, sifət düzəltmə; sayın növləri və yazılışı, sayların isimləşməsi.
Sifət əşyanın əlamət və keyfiyyətini bildirən, «necə?», «nə cür?», «hansı?» suallarına cavab verən əsas nitq hissəsidir. Quruluşuna görə sadə (gözəl), düzəltmə (duzlu, daşlı) və mürəkkəb (ağappaq, qırmızıyabənzər) olur. Mənasına görə iki növə ayrılır: əsli sifətlər əşyanın əlamətini bilavasitə bildirir (qırmızı, isti, hündür), nisbi sifətlər isə əlaməti başqa əşya, məkan, zaman və ya materiala görə bildirir və adətən isimlərdən şəkilçilərlə düzəlir (daşlı yol, payızlıq paltar, dəmir qapı). Yalnız əsli sifətlərin dərəcələri olur: adi dərəcə əlamətin normal səviyyəsini göstərir (göy); müqayisə (azaltma) dərəcəsi -ımtıl, -ımtraq, -sov, «bir qədər», «açıq» kimi vasitələrlə əlamətin az olduğunu bildirir (göyümtül, sarımtraq); çoxaltma dərəcəsi əlamətin artıq olduğunu bildirir və ya təkrar (göy-göy), ya «ən, lap, çox, daha» sözləri, ya da ilk hecanın təkrarı ilə əmələ gələn intensiv formayla (gömgöy, ağappaq) düzəlir. Sifət düzəldən başlıca şəkilçilər: -lı/-li/-lu/-lü, -sız/-siz, -kı/-ki/-ku/-kü, -lıq/-lik, -mtıl/-mtraq, -ıcı/-ici, -ça/-çə. Say əşyanın miqdarını və sırasını bildirən, «neçə?», «nə qədər?», «neçənci?» suallarına cavab verən nitq hissəsidir. Növləri: miqdar sayı (üç, on beş — «neçə?», «nə qədər?»), sıra sayı (-ıncı/-inci/-uncu/-üncü şəkilçili: üçüncü, onuncu — «neçənci?»), kəsr sayı (beşdə iki, onda üç kimi qurulur), qeyri-müəyyən miqdar sayı (xeyli, az, çox, bir neçə, onlarla — dəqiq miqdar göstərmir). Sayın yazılışı: kiçik miqdarlar və mətndə adətən sözlə yazılır; sıra sayları rəqəmlə yazılanda rəqəmdən sonra nöqtə qoyulur (5-ci yox, mətn üslubunda 5.) və ya «-cı/-ci» şəkilçisi defislə əlavə olunur (5-ci, 20-ci). Saylar isimləşə bilər: cümlədə əşya yerini tutub hal və mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edəndə isimləşmiş say olur (Beşi gəldi. Üçümüz getdik. Birincilər mükafat aldı). Eyni hadisə sifətlərdə də baş verir: «Gözəllər gəldi» cümləsində «gözəllər» isimləşmiş sifətdir.
Əsas terminlər
| Dərəcə | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Adi | Əlamətin normal səviyyəsi; şəkilçisiz əsas forma | göy, sarı, ağ, gözəl |
| Azaltma (müqayisə) | Əlamətin az olduğunu bildirir; -mtıl/-mtraq, -sov, «bir qədər», «açıq» | göyümtül, sarımtraq, ağımtıl |
| Çoxaltma | Əlamətin artıq olduğunu bildirir; təkrar, «ən/lap/çox/daha», ilk hecanın təkrarı | gömgöy, ağappaq, göy-göy, ən gözəl, lap böyük |
Dərəcələr yalnız əsli sifətlərdə olur. «ən gözəl», «lap böyük» kimi formalar da çoxaltma dərəcəsidir; ayrıca «üstünlük dərəcəsi» yoxdur.
| Növ | Sualı / İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Miqdar (əsli) | «neçə?», «nə qədər?» — dəqiq bütöv miqdar | üç, on beş, səksən |
| Miqdar (kəsr) | Tamın hissəsi; «-də» ilə qurulur | beşdə iki, onda üç, üçdə bir |
| Miqdar (qeyri-müəyyən) | Dəqiq miqdar göstərmir | xeyli, az, çox, bir neçə, onlarla |
| Sıra | «neçənci?» — -ıncı/-inci/-uncu/-üncü | üçüncü, onuncu, yeddinci |
| Bölgü | Hər birinə düşən miqdar; «-ar/-ər», «bir-bir» | beşbeş, onar-onar, bir-bir |
Miqdar sayının daxili növləri: əsli, kəsr və qeyri-müəyyən. Rəqəmlə yazılan sıra sayına «-cı/-ci» defislə qoşulur (5-ci, 20-ci).
- 1Sual: Hər iki söz «necə?» sualına cavab verir, deməli sifətdir; əlaməti birbaşa bildirdiyi üçün əslidir, dərəcəsi var.
- 2«sarımtraq»: Əsas forma «sarı»dır; «-mtraq» şəkilçisi əlamətin AZ olduğunu göstərir → azaltma (müqayisə) dərəcəsi.
- 3«ən gözəl»: Əsas forma «gözəl»dir; «ən» sözü əlamətin ARTIQ olduğunu bildirir → çoxaltma dərəcəsi (ayrıca «üstünlük» adlandırılmır).
- 4Nəticə: Azlıq → azaltma; artıqlıq (təkrar, «ən/lap», ilk hecanın təkrarı) → çoxaltma; şəkilçisiz əsas forma → adi.
- 1«beşdə iki»: «-də» ilə qurulub, tamın hissəsini bildirir → kəsr sayı («beş» məxrəc, «iki» surət).
- 2«Üçü gəldi»: «üç» miqdar sayı idi; burada əşya yerini tutub «-ü» mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edib → isimləşmiş say (mübtəda).
- 3Müqayisə: «Üç şagird gəldi» cümləsində «üç» «şagird»i sayır → adi miqdar sayı, isimləşməyib.
«Sıra dərəcəsi» və ya «kəsr dərəcəsi» kimi dərəcə yoxdur. Sifətin yalnız üç dərəcəsi var: adi, azaltma, çoxaltma. «Sıra» və «kəsr» say növlərinə aiddir.
Rəqəmli sıra sayında şəkilçi ahəngə görə seçilməli və DEFİSLƏ yazılmalıdır: «5-ci» (yox «5-cü»), «100-cü» (yox «100-cı»); nöqtə və ya boşluq qoyulmur.
İsimləşməni adi təyinlə qarışdırma: söz əşya yerini tutub hal/mənsubiyyət şəkilçisi alıbsa (Gözəllər, Beşimiz, Birincini), isimləşib; ardınca təyin etdiyi isim gəlirsə (gözəl adam, üç şagird), hələ təyindir.
Qaydalar
- 1Sifət «necə?», «nə cür?», «hansı?» suallarına cavab verir; say «neçə?», «nə qədər?», «neçənci?» suallarına cavab verir.
- 2Əsli sifət əlaməti birbaşa bildirir (qırmızı, isti); nisbi sifət əlaməti başqa əşyaya/materiala/zamana görə bildirir və şəkilçi ilə düzəlir (daşlı, payızlıq, dəmir).
- 3Dərəcələr yalnız əsli sifətlərdə olur: adi (göy), müqayisə/azaltma (göyümtül, sarımtraq), çoxaltma (gömgöy, ən göy, göy-göy).
- 4Sayın növləri: miqdar (üç), sıra (üçüncü, -ıncı şəkilçili), kəsr (beşdə iki), qeyri-müəyyən miqdar (xeyli, bir neçə, az).
- 5Sıra sayı rəqəmlə yazılanda «-cı/-ci» defislə qoşulur (5-ci); say hal və ya mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edib əşya bildirəndə isimləşir (Beşi gəldi, Üçümüz).
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir