İsim
İsmin növləri, kəmiyyət və mənsubiyyət şəkilçiləri, ismin halları və cümlədəki vəzifəsi.
İsim əşyanın adını bildirən və kim? nə? hara? suallarından birinə cavab verən əsas nitq hissəsidir. Mənasına görə isimlər ümumi (eyni növ əşyaların ortaq adı: şəhər, çay, dağ) və xüsusi (tək bir əşyanın fərdi adı, böyük hərflə yazılır: Bakı, Kür, Şahdağ) olur. Konkret isimlər hiss üzvləri ilə qavranılan əşyaları (kitab, su, ağac), mücərrəd isimlər isə yalnız təfəkkürdə mövcud olan anlayışları (sevinc, dostluq, gözəllik, azadlıq) bildirir. Kəmiyyətə görə isim tək və ya cəm olur; cəm -lar/-lər kəmiyyət şəkilçisi ilə düzəlir (kitab → kitablar, gül → güllər). Mənsubiyyət şəkilçiləri əşyanın hansı şəxsə aid olduğunu bildirir: mənim kitabım, sənin kitabın, onun kitabı, bizim kitabımız, sizin kitabınız, onların kitabı/kitabları. İsmin altı halı var: adlıq (kim? nə? hara?), yiyəlik (kimin? nəyin? haranın?), yönlük (kimə? nəyə? haraya?), təsirlik (kimi? nəyi? haranı?), yerlik (kimdə? nədə? harada?), çıxışlıq (kimdən? nədən? haradan?). Adlıq hal şəkilçisizdir; yiyəlik -ın/-in/-un/-ün, yönlük -a/-ə, təsirlik -ı/-i/-u/-ü, yerlik -da/-də, çıxışlıq -dan/-dən şəkilçiləri ilə düzəlir. Cümlədə isim mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin və zərflik (yer, zaman) vəzifəsində işlənə bilər.
Əsas terminlər
| Hal | Sualı | Şəkilçi | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Adlıq | kim? nə? hara? | şəkilçisiz | ev |
| Yiyəlik | kimin? nəyin? haranın? | -ın/-in/-un/-ün | evin |
| Yönlük | kimə? nəyə? haraya? | -a/-ə | evə |
| Təsirlik | kimi? nəyi? haranı? | -ı/-i/-u/-ü | evi |
| Yerlik | kimdə? nədə? harada? | -da/-də | evdə |
| Çıxışlıq | kimdən? nədən? haradan? | -dan/-dən | evdən |
Adlıq hal şəkilçisizdir. Saitlə bitən sözlərdə şəkilçidən əvvəl bitişdirici samit (n və ya y) işlənir: ölkə → ölkənin, ölkəyə.
| Şəxs | Tək | Cəm |
|---|---|---|
| I şəxs | kitabım (mənim) | kitabımız (bizim) |
| II şəxs | kitabın (sənin) | kitabınız (sizin) |
| III şəxs | kitabı (onun) | kitabı/kitabları (onların) |
Mənsubiyyət şəkilçisi əşyanın hansı şəxsə aid olduğunu bildirir. Saitlə bitən köklərdə III şəxsdə -sı/-si işlənir: bağça → bağçası.
| Növ | Mənası | Nümunə |
|---|---|---|
| Ümumi | Eyni növ əşyaların ortaq adı | şəhər, çay, dağ |
| Xüsusi | Tək bir əşyanın fərdi adı (böyük hərflə) | Bakı, Kür, Şahdağ |
| Konkret | Hiss üzvləri ilə qavranılan əşya | kitab, su, ağac |
| Mücərrəd | Yalnız təfəkkürdə mövcud olan anlayış | sevinc, dostluq, azadlıq |
Hər isim həm ümumi/xüsusi, həm də konkret/mücərrəd baxımından təsnif olunur.
- 1Kök: «kitab» — ümumi, konkret isim.
- 2Kəmiyyət: -lar — cəm şəkilçisi (bir neçə kitab).
- 3Mənsubiyyət: -ımız — I şəxsin cəmi (bizim kitablarımız).
- 4Hal: -da — yerlik hal şəkilçisi (harada?).
- 5Nəticə: Sıra: kök + kəmiyyət + mənsubiyyət + hal. Bu, şəkilçilərin standart ardıcıllığıdır.
- 1Cümlə: «Kəndin yolu daşlı idi.»
- 2Sual ver: «kəndin» sözünə nəyin? sualı verilir → yiyəlik hal (-in şəkilçisi).
- 3Vəzifə: «kəndin» «yolu» sözünə aiddir, əşyanı təyin edir → təyindir.
- 4Yoxla: Mübtəda adlıq haldakı «yolu» sözüdür; deməli «kəndin» mübtəda ola bilməz.
Yerlik (-da/-də), yönlük (-a/-ə) və çıxışlıq (-dan/-dən) halları qarışdırılır. «evdə» yerlik (harada?), «evə» yönlük (haraya?), «evdən» çıxışlıq (haradan?) — şəkilçiyə diqqət yetir.
«kitabın» və «kitabları» kimi sözlər ikimənalıdır: «kitabın» = yiyəlik hal (nəyin?) və ya II şəxsin mənsubiyyəti (sənin); «kitabları» = cəm+təsirlik və ya III şəxsin mənsubiyyəti. Düzgün təhlil üçün konteksti oxu.
Cəm yalnız -lar/-lər ilə düzəlir. -ımız/-imiz cəm deyil, mənsubiyyət şəkilçisidir (bizim) — bu ikisini qarışdırma.
Qaydalar
- 1İsim əşyanın adını bildirir və kim? nə? hara? suallarına cavab verir.
- 2Xüsusi isim böyük hərflə yazılır və tək bir əşyanı, ümumi isim eyni növ əşyaların adını bildirir.
- 3Cəm yalnız -lar/-lər kəmiyyət şəkilçisi ilə düzəlir; mücərrəd isimlər təfəkkürdə mövcud olan anlayışları bildirir.
- 4İsmin altı halı var: adlıq (kim? nə?), yiyəlik (kimin? nəyin?), yönlük (kimə? nəyə?), təsirlik (kimi? nəyi?), yerlik (kimdə? nədə?), çıxışlıq (kimdən? nədən?).
- 5Cümlədə isim mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin və zərflik vəzifəsində işlənə bilər.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir