g11a-3.2· Fəsil 3: Sözün tərkibi və söz yaradıcılığı· ~14 dəq

Söz yaradıcılığı

Sözün quruluşca növləri və söz yaratma üsulları: morfoloji, sintaktik, leksik.

Quruluşuna görə sözlər üç növə bölünür: sadə, düzəltmə və mürəkkəb. Sadə söz yalnız kökdən ibarət olur, tərkibində leksik şəkilçi olmur (daş, su, gəl, ağ). Düzəltmə söz kökə leksik (sözdüzəldici) şəkilçi artırmaqla yaranır (daşlıq, suvarmaq, ağlıq, dostluq). Mürəkkəb söz iki və daha çox kökün birləşməsindən əmələ gəlir (gündoğan, otbiçən, dəvəquşu, əliaçıq). Söz yaradıcılığının üç əsas üsulu var. 1) Morfoloji üsul — kökə sözdüzəldici şəkilçi artırmaqla yeni söz yaratmaq (iş-çi, qələm-dan, göz-lük). Burada qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilərlə qarışdırmamaq lazımdır: hal, mənsubiyyət, şəxs, kəmiyyət şəkilçiləri yeni söz yaratmır, yalnız sözün formasını dəyişir. 2) Sintaktik üsul — söz birləşməsinin və ya iki müstəqil sözün birləşib bir mürəkkəb sözə çevrilməsi ( at + qulağı → atqulağı; gün + batan → günbatan). 3) Leksik üsul — hazır sözün, alınma sözlərin və ya ixtisarların dilə daxil olması (BMT, ali məktəb adları, alınma sözlər). Mürəkkəb sözlərin yazılışı isə bitişik və ya defislə (-) olur: tərkib hissələri bir vurğu altında birləşib bütöv məna bildirirsə bitişik (gündoğan, beşillik), təkrar və ya yaxınmənalı tərəflər iştirak edirsə defislə yazılır (ağ-qara, gəl-get, az-çox). Söz-formanın quruluşunu təyin edərkən əvvəlcə kök, sonra şəkilçilərin leksik yoxsa qrammatik olduğu müəyyənləşdirilir: yalnız leksik şəkilçinin varlığı sözü düzəltmə edir.

Əsas terminlər

Söz yaradıcılığı — Dildə yeni sözlərin yaranması prosesi və onu öyrənən bölmə.
Sadə söz — Yalnız kökdən ibarət olan, tərkibində leksik şəkilçi olmayan söz: «daş», «gəl», «ağ».
Düzəltmə söz — Kökə leksik (sözdüzəldici) şəkilçi artırmaqla yaranan söz: «daşlıq», «dostluq».
Mürəkkəb söz — İki və daha çox kökün birləşməsindən əmələ gələn söz: «gündoğan», «dəvəquşu».
Leksik şəkilçi — Sözdüzəldici şəkilçi; kökə qoşulub yeni söz yaradır: -çi, -lıq, -lı.
Qrammatik şəkilçi — Sözdəyişdirici şəkilçi (hal, mənsubiyyət, şəxs, kəmiyyət); yeni söz yaratmır, yalnız formanı dəyişir.
Söz yaratmanın üç üsulu
ÜsulİzahNümunə
MorfolojiKökə sözdüzəldici (leksik) şəkilçi artırılıriş-çi, qələm-dan, göz-lük
Sintaktikİki müstəqil söz birləşib bir mürəkkəb sözə çevrilirdəvə+quşu → dəvəquşu, gün+batan → günbatan
LeksikHazır söz, alınma söz və ya ixtisar dilə daxil olurkompüter, BMT, AzTV

Morfoloji üsul düzəltmə söz, sintaktik üsul mürəkkəb söz yaradır; leksik üsulda yeni söz dilə hazır şəkildə gəlir.

Quruluşuna görə sözün növləri
NövTərkibiNümunə
SadəYalnız kök (leksik şəkilçi yoxdur)daş, su, ağ, gəl
DüzəltməKök + leksik şəkilçidaş-lıq, dost-luq, göz-lük
Mürəkkəbİki və daha çox kökgündoğan, otbiçən, vətənpərvər, əməksevər

«Vətənpərvər» və «əməksevər» iki kökdən ibarətdir (pərvər, sevər ayrıca kökdür) — ona görə mürəkkəb sözdür, düzəltmə deyil.

Mürəkkəb sözlərin yazılışı: bitişik yoxsa defislə
YazılışŞərtNümunə
BitişikTərəflər bir vurğu altında birləşib bütöv məna bildirirgündoğan, beşillik, dəvəquşu
Defislə (-)Təkrar və ya yaxınmənalı/qarşılaşdırmalı tərəflər iştirak edirağ-qara, gəl-get, az-çox, iri-xırda

Bütöv bir anlayış → bitişik; təkrar/əks və ya yaxınmənalı cüt tərəf → defislə.

✎«Vətənpərvərlik» sözünün quruluşca təhlili
  1. 1Kökləri ayır: Söz iki kökə bölünür: «vətən» və «pərvər». «pərvər» müstəqil mənası olan kökdür, şəkilçi deyil.
  2. 2Şəkilçini tap: Sonda -lik leksik (sözdüzəldici) şəkilçisidir, yeni söz yaradır; qrammatik şəkilçi deyil.
  3. 3Növünü təyin et: İki kök + leksik şəkilçi olduğu üçün söz mürəkkəb əsasdan düzələn sözdür — yəni quruluşca mürəkkəbdir.
✎Yeni söz düzəlt və üsulunu adlandır
  1. 1Morfoloji üsul: «göz» kökünə -lük leksik şəkilçisi artır → «gözlük». Bir kök + şəkilçi olduğu üçün düzəltmə söz, morfoloji üsul.
  2. 2Sintaktik üsul: «at» və «qulağı» sözlərini birləşdir → «atqulağı». İki müstəqil söz birləşdiyi üçün mürəkkəb söz, sintaktik üsul.
  3. 3Nəticə: Şəkilçi varsa → morfoloji (düzəltmə); iki söz birləşibsə → sintaktik (mürəkkəb).
🚫Tez-tez səhv

Qrammatik şəkilçi (hal, mənsubiyyət, şəxs, cəm) sözü düzəltmə etmir. «Kitablar», «daşı», «evə», «quşlar» şəkilçi qəbul etsə də quruluşca sadə sözdür — yalnız leksik şəkilçi sözü düzəltmə edir.

⚠️Diqqət

«Vətənpərvər», «əməksevər», «dəmiryolçu» kimi sözlər iki kökdən ibarətdir (pərvər, sevər, yol ayrıca kökdür) — bunlar mürəkkəbdir, düzəltmə deyil. -çu, -lik kimi sonluqlar isə leksik şəkilçidir.

💡Qeyd

Yadda saxla: bir kök + leksik şəkilçi = morfoloji (düzəltmə); iki söz birləşməsi = sintaktik (mürəkkəb); hazır/alınma söz və ixtisar = leksik.

Qaydalar

  1. 1Sadə söz yalnız kökdən ibarətdir və tərkibində leksik (sözdüzəldici) şəkilçi olmur: daş, gəl, ağ.
  2. 2Düzəltmə söz kökə leksik şəkilçi artırmaqla yaranır: daş-lıq, dost-luq, göz-lük.
  3. 3Mürəkkəb söz iki və daha çox kökün birləşməsindən əmələ gəlir: gündoğan, otbiçən, dəvəquşu.
  4. 4Morfoloji üsul — şəkilçi ilə; sintaktik üsul — söz birləşməsindən mürəkkəb söz; leksik üsul — hazır/alınma söz və ixtisarlar.
  5. 5Qrammatik şəkilçilər (hal, mənsubiyyət, şəxs, kəmiyyət) yeni söz yaratmır, ona görə sözü düzəltmə etmir: kitab-lar sadə sözdür.
  6. 6Mürəkkəb sözlər ya bitişik (gündoğan), ya da defislə (ağ-qara, gəl-get) yazılır.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq