Sözün tərkibi
Kök və şəkilçi; leksik (sözdüzəldici) və qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər.
Söz mənalı hissələrə — kök və şəkilçilərə ayrılır. Kök sözün ən kiçik mənalı, daha da bölünməyən hissəsidir; o, sözdə dəyişməz qalır və əsas leksik mənanı daşıyır (məsələn, «yazıçı» sözünün kökü «yaz»dır). Şəkilçi kökdən sonra gələrək ona qoşulan və müstəqil işlənə bilməyən hissədir. Şəkilçilər iki böyük qrupa bölünür. Leksik (sözdüzəldici, söz yaradan) şəkilçilər kökə yeni leksik məna verir və yeni söz əmələ gətirir: -çı/-çi (balıq → balıqçı), -lıq/-lik (dost → dostluq), -lı/-li (duz → duzlu), -sız/-siz (su → susuz), -daş (yol → yoldaş), -ıcı/-ici (oxu → oxucu) və s. Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər yeni söz yaratmır, yalnız sözün formasını dəyişir: cəm şəkilçisi -lar/-lər, hal şəkilçiləri (-ın/-in, -a/-ə, -ı/-i, -da/-də, -dan/-dən), mənsubiyyət şəkilçiləri (-ım, -ın, -ı/-sı...), xəbərlik və şəxs şəkilçiləri, feildə zaman və şəxs şəkilçiləri. Sözdə şəkilçilər müəyyən sıra ilə düzülür: əvvəlcə sözdüzəldici (leksik), sonra sözdəyişdirici (qrammatik) şəkilçilər gəlir; məsələn, «kitab-xana-lar-da» sözündə «kitab» kök, «-xana» və «-lar», «-da» şəkilçiləridir, «yol-çu-lar» sözündə isə «yol» kök, sözdüzəldici «-çu», sonra qrammatik «-lar» gəlir. Sözü tərkibinə görə təhlil edərkən əvvəl kök, sonra şəkilçilər ardıcıllıqla müəyyən edilir.
Əsas terminlər
| Şəkilçi növü | Vəzifəsi | Nümunə |
|---|---|---|
| Leksik (sözdüzəldici) | Kökə yeni leksik məna verir, yeni söz yaradır | -çı/-çi: balıqçı; -lıq/-lik: dostluq; -lı/-li: duzlu |
| Leksik (sözdüzəldici) | Kökə yeni leksik məna verir, yeni söz yaradır | -sız/-siz: susuz; -daş: yoldaş; -ıcı/-ici: oxucu |
| Qrammatik (cəm) | Yalnız formanı dəyişir, yeni söz yaratmır | -lar/-lər: kitablar |
| Qrammatik (hal) | Yalnız formanı dəyişir, yeni söz yaratmır | -ın/-in, -a/-ə, -ı/-i, -da/-də, -dan/-dən: kitaba, evdə |
| Qrammatik (mənsubiyyət) | Aidlik bildirir, yeni söz yaratmır | -ım, -ın, -ı/-sı, -ımız: kitabımız |
| Qrammatik (xəbərlik və şəxs) | Şəxsi və xəbəri bildirir, yeni söz yaratmır | -am/-əm, -san/-sən: tələbəyəm |
Açar fərq: leksik şəkilçi YENİ SÖZ yaradır, qrammatik şəkilçi yalnız mövcud sözün formasını dəyişir.
| Söz növü | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Sadə söz | Yalnız kökdən ibarətdir, sözdüzəldici şəkilçi yoxdur | ev, su, daş, qələm |
| Düzəltmə söz | Kök + sözdüzəldici (leksik) şəkilçidən əmələ gəlir | dostluq, balıqçı, duzlu, susuz |
| Mürəkkəb söz | İki kökün (sözün) birləşməsindən yaranır | günəbaxan, dəmiryol, otbiçən |
Diqqət: qrammatik şəkilçi (cəm, hal) sözü düzəltmə etmir — «kitablar», «evdə» yenə sadə sözün formasıdır.
- 1Kök: «bil» — feil köküdür, sözün əsas leksik mənasını daşıyır.
- 2Leksik şəkilçi: «-ik» — feildən isim düzəldən sözdüzəldici şəkilçidir: «bil» → «bilik» (yeni söz).
- 3Qrammatik şəkilçi (cəm): «-lər» — cəm bildirir, yeni söz yaratmır.
- 4Qrammatik şəkilçi (mənsubiyyət): «-imiz» — aidlik bildirir, yalnız formanı dəyişir.
- 5Nəticə: «bil» (kök) + «-ik» (leksik) + «-lər» (qrammatik cəm) + «-imiz» (qrammatik mənsubiyyət). Sıra: əvvəl leksik, sonra qrammatik.
- 1«dağlıq»: «dağ» (kök) + «-lıq» (leksik şəkilçi). Bir kök + sözdüzəldici şəkilçi var → DÜZƏLTMƏ sözdür.
- 2«günəbaxan»: «gün» + «baxan» — iki müstəqil kök birləşib → MÜRƏKKƏB sözdür.
- 3Fərq: Düzəltmədə bir kök + şəkilçi, mürəkkəbdə iki kök olur. «-lıq» şəkilçidir, ayrıca söz deyil — buna görə «dağlıq» mürəkkəb sayıla bilməz.
«-lıq/-lik», «-çı/-çi», «-lı/-li», «-sız/-siz» şəkilçilərini qrammatik adlandırmaq səhvdir. Onlar yeni söz yaradır — «dostluq», «işçi», «duzlu» — deməli LEKSİK (sözdüzəldici) şəkilçilərdir.
Düzəltmə sözü təhlil edərkən köyü diqqətlə tap: «yazıçı»nın kökü «yazı» yox, «yaz»dır; «əkinçilik»in kökü «əkin» yox, «ək»dir. «yazı», «əkin» özləri də düzəltmə sözdür, kök ola bilməz.
Sıranı yadda saxla: kök → leksik (sözdüzəldici) → qrammatik (sözdəyişdirici). Məsələn «yol-çu-lar-a»: əvvəl «-çu» (leksik), sonra «-lar», «-a» (qrammatik). Qrammatik şəkilçi leksikdən əvvəl gələ bilməz.
Qaydalar
- 1Kök sözün daha bölünməyən, dəyişməz qalan əsas mənalı hissəsidir; şəkilçi kökə qoşulur və müstəqil işlənmir.
- 2Leksik (sözdüzəldici) şəkilçi kökə yeni leksik məna verir və yeni söz yaradır: -çı/-çi, -lıq/-lik, -lı/-li, -sız/-siz, -daş, -ıcı/-ici.
- 3Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçi yeni söz yaratmır, sözün formasını dəyişir: cəm -lar/-lər, hal, mənsubiyyət, xəbərlik və şəxs şəkilçiləri.
- 4Sözdə əvvəl sözdüzəldici (leksik), sonra sözdəyişdirici (qrammatik) şəkilçilər gəlir: yol-çu-lar-a.
- 5Sözü tərkibinə görə təhlil edərkən əvvəl kök, sonra şəkilçilərin növü ardıcıllıqla müəyyən olunur.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir