Məcazi məna və üslubi vasitələr
Sözün məcazi mənası; bədii təsvir və ifadə vasitələri: metafora, metonimiya, epitet, təşbeh, mübaliğə.
Sözün məcazi mənası onun ilkin, həqiqi mənasından oxşarlığa və ya əlaqəyə görə başqa əşyaya, hadisəyə köçürülmüş mənasıdır. Məcazlaşma əsasında dilin bədii təsvir və ifadə vasitələri (üslubi vasitələr) yaranır. Metafora (istiarə) iki əşya arasındakı oxşarlığa görə adın köçürülməsidir: «dəmir iradə», «qızıl əllər», «həyatın payızı». Metonimiya isə oxşarlığa görə yox, daxili-məkani əlaqəyə görə adın köçürülməsidir: «bütün şəhər küçəyə töküldü» (şəhər = şəhər əhalisi), «Nizamini oxudum» (əsərlərini). Epitet əşyanın obrazlı, bədii təyinidir, adi məntiqi təyindən fərqli olaraq emosional çalar daşıyır: «qızıl payız», «zərif duyğular». Təşbeh (bənzətmə) bir əşyanı «kimi», «tək», «sayaq», «-a bənzər», «elə bil» kimi vasitələrlə başqasına bənzətməkdir: «aslan kimi cəsur», «buz kimi soyuq». Mübaliğə hadisənin, əlamətin həddindən artıq şişirdilməsidir: «dünyanı su basdı», «min il gözlədim». Bu vasitələr nitqə obrazlılıq, emosionallıq verir. Metaforanı təşbehdən ayırmaq üçün bənzətmə vasitəsinin (kimi, tək) olub-olmamasına baxılır.
Məsələn: «Onun gözləri ulduz kimi parlayırdı» cümləsində «kimi» bağlayıcısı olduğu üçün bu, təşbehdir; «kimi» olmadan «gözlərinin ulduzları» deyilsəydi, metafora olardı.
Əsas terminlər
| Vasitə | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Metafora (istiarə) | Oxşarlığa görə adın köçürülməsi, bənzətmə vasitəsiz | «dəmir iradə», «qızıl əllər», «həyatın payızı» |
| Metonimiya | Məkani-daxili əlaqəyə görə adın köçürülməsi (oxşarlıq yox) | «bütün şəhər töküldü», «Nizamini oxudum», «fincanı içdi» |
| Sinekdoxa | Hissə ilə bütöv arasındakı əlaqəyə görə köçürmə (metonimiyanın növü) | «bir tikə çörəyə möhtacdır», «ailədə beş baş var» |
| Təşbeh (bənzətmə) | «Kimi, tək, sayaq, elə bil» vasitələri ilə bənzətmə | «aslan kimi cəsur», «buz kimi soyuq» |
| Epitet | Əşyanın obrazlı, emosional bədii təyini | «qızıl payız», «zərif duyğular», «dəli ümidlər» |
| Mübaliğə | Əlamətin, hadisənin həddindən artıq şişirdilməsi | «dünyanı su basdı», «min il gözlədim» |
| Şəxsləndirmə (canlandırma) | Cansız əşyaya canlıya xas hərəkət, hiss aid etmə | «dağlar göyə baş çəkir», «şəhər yuxuya getdi» |
Bütün bu vasitələr məcazlaşma əsasında yaranır və nitqə obrazlılıq, emosionallıq verir.
| Meyar | Metafora | Metonimiya |
|---|---|---|
| Köçürmənin əsası | Oxşarlıq (bənzəyiş) | Məkani-daxili əlaqə |
| Yoxlama sualı | Nəyə oxşayır? | Nə ilə bağlıdır, nəyi əvəz edir? |
| Tipik əlaqə | İki əşyanın bənzər əlaməti | Müəllif–əsər, qab–məzmun, yer–əhali |
| Nümunə | «dəmir iradə» (möhkəm = dəmirə oxşar) | «fincanı içdi» (fincan = içindəki çay) |
Sual ver: oxşarlıq varsa — metafora; əlaqə (müəllif-əsər, qab-məzmun, yer-əhali) varsa — metonimiya.
- 1Cümləyə bax: «Onun gözləri ulduz kimi parlayırdı» — göz ulduza bənzədilir.
- 2Bənzətmə vasitəsi axtar: Cümlədə «kimi» sözü var. «Kimi, tək, sayaq, elə bil» bənzətmə vasitəsidir.
- 3Nəticə: Bənzətmə vasitəsi olduğu üçün bu, təşbehdir (metafora deyil).
- 4Müqayisə: Əgər «kimi» olmadan «gözlərinin ulduzları parladı» deyilsəydi, oxşarlığa görə birbaşa köçürmə — metafora olardı.
- 1Söz: «Stadion» — burada bina yox, içindəki tamaşaçılar nəzərdə tutulur.
- 2Oxşarlıq var?: Stadion insana oxşamır — deməli metafora deyil.
- 3Əlaqə var?: Məkan (stadion) ilə içindəki insanlar arasında əlaqə var — yer əhalini bildirir.
- 4Nəticə: Bu, metonimiyadır (yer-əhali əlaqəsi).
Metaforanı təşbehlə qarışdırma: «aslan kimi cəsur» təşbehdir (çünki «kimi» var), «dəmir iradə» isə metaforadır (bənzətmə vasitəsi yoxdur). Meyar — «kimi, tək, sayaq, elə bil»in olub-olmaması.
Metafora ilə metonimiyanı dəyişik salma: «dəmir iradə» oxşarlığa görədir (metafora), «bütün şəhər töküldü» isə yer-əhali əlaqəsinə görədir (metonimiya). Oxşarlıq varsa metafora, əlaqə varsa metonimiyadır.
Eyni söz bəzən həqiqi, bəzən məcazi olur: «sərt qaya» fiziki xassədir (həqiqi), «sərt baxış» isə obrazlı təyindir (epitet). Bir cümlədə hər iki məna birgə də ola bilər: «qızıl üzüyü olan insanın qızıl qəlbi vardı».
Qaydalar
- 1Məcazi məna sözün həqiqi mənasından oxşarlığa və ya əlaqəyə görə köçürülmüş mənasıdır.
- 2Metafora oxşarlığa, metonimiya isə məkani/daxili əlaqəyə görə adın köçürülməsidir.
- 3Epitet əşyanın obrazlı, emosional bədii təyinidir (qızıl payız); adi məntiqi təyindən fərqlənir.
- 4Təşbeh «kimi, tək, sayaq, elə bil» kimi bənzətmə vasitələri ilə qurulur; mübaliğə əlaməti şişirdir.
- 5Təşbeh bənzətmə vasitəsi ilə, metafora isə bənzətmə vasitəsi olmadan qurulur — fərq bundadır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir