Ədəbi dilin normaları
Ədəbi dil və onun normaları; fonetik (orfoepik), leksik və qrammatik norma; normadan kənara çıxmaların (orfoepiya, söz seçimi, uzlaşma) düzəldilməsi.
Ədəbi dil xalqın ümumi, cilalanmış, yazı və şifahi formada müəyyən qaydalara — normalara tabe olan nümunəvi dilidir. Norma dil vahidlərinin işlədilməsində cəmiyyət tərəfindən qəbul edilmiş, hamı üçün məcburi olan düzgün formadır; normadan kənara çıxma nitq səhvi sayılır. Ədəbi dilin başlıca normaları bunlardır: fonetik (orfoepik) norma sözlərin düzgün tələffüzünü müəyyən edir — məsələn, söz sonundakı cingiltili b, c, d, g samitləri kar tələffüz olunur (kitab [kitap], ağac [ağac→ağaş kimi eşidilir]), «o» saiti çox sözdə [a] kimi deyilir (otaq [ataq]). Leksik norma sözün mənasına uyğun, yerində seçilməsini tələb edir; sözü təsadüfən yaxın, lakin fərqli mənalı sözlə əvəz etmək leksik səhvdir. Qrammatik norma (morfoloji və sintaktik) şəkilçilərin, hal və mənsubiyyət formalarının, cümlə üzvləri arasında uzlaşmanın düzgünlüyünü tənzimləyir — mübtəda ilə xəbərin şəxs və kəmiyyətə görə uzlaşması buna misaldır («şagirdlər gəldi» yox, «şagirdlər gəldilər»). Orfoqrafiya norması yazının, orfoepiya norması tələffüzün, üslubi norma isə sözün mətnin üslubuna uyğun seçilməsinin qaydalarıdır. Ədəbi dil normaları sabit olsa da, zamanla inkişaf edir və rəsmi qaydalarla (orfoqrafiya lüğəti, orfoepiya normaları) təsbit olunur.
Məsələn, «kitabı [kitabı]» sözünün tələffüzü fonetik norma, düzgün söz seçimi leksik norma, «uşaqlar oynayır → oynayırlar» kimi uzlaşma isə qrammatik norma məsələsidir.
Əsas terminlər
| Norma | Nəyi tənzimləyir | Nümunə / pozuntu |
|---|---|---|
| Fonetik (orfoepik) | düzgün tələffüz | kitab [kitap]; «otaq» [ataq] |
| Orfoqrafiya | düzgün yazılış | «dükan» (dukan yox) |
| Leksik | sözün mənaya uyğun seçimi | uyğunsuz söz seçimi → leksik səhv |
| Qrammatik (morfoloji) | şəkilçi, hal, mənsubiyyət formaları | «evlər» (evlar yox) |
| Qrammatik (sintaktik) | cümlə üzvləri arasında uzlaşma | «şagirdlər gəldilər» (gəldi yox) |
Hər norma dilin ayrı bir sahəsini tənzimləyir; normadan kənara çıxma nitq səhvi sayılır.
| Söz | Yazılış | Düzgün tələffüz |
|---|---|---|
| kitab | kitab | [kitap] |
| palıd | palıd | [palıt] |
| otaq | otaq | [ataq] |
| dörd | dörd | [dört] |
Söz sonunda cingiltili b, c, d, g kar deyilir; vurğusuz «o» çox halda [a] kimi tələffüz olunur.
| Səhv | Düzgün | İzah |
|---|---|---|
| Uşaqlar həyətdə oynayır. | Uşaqlar həyətdə oynayırlar. | Mübtəda cəmdirsə, xəbər də cəmdə uzlaşır |
| Mən və dostum getdi. | Mən və dostum getdik. | Cəm mübtəda I şəxsdə uzlaşır |
| Kitabları oxudum onları. | Kitabları oxudum. | Tamamlıq təkrarı — normadan kənar |
Sintaktik norma mübtəda ilə xəbərin şəxs və kəmiyyətə görə uzlaşmasını tələb edir.
- 1Yazılış: Söz «kitab» kimi, sonunda cingiltili «b» ilə yazılır.
- 2Qayda: Söz sonunda cingiltili b, c, d, g samitləri kar cütü ilə tələffüz olunur.
- 3Tələffüz: Ona görə söz [kitap] kimi deyilir — bu, orfoepik (fonetik) normadır.
- 4Nəticə: Yazılış norması «kitab», tələffüz norması isə [kitap]; ikisi ayrı normalardır.
- 1Cümlə: «Şagirdlər dərsə hazırlaşır» — mübtəda «şagirdlər» cəmdədir.
- 2Səhv: Xəbər «hazırlaşır» təkdədir; mübtəda ilə kəmiyyətə görə uzlaşmır.
- 3Düzəliş: Xəbər də cəmdə olmalıdır: «Şagirdlər dərsə hazırlaşırlar».
- 4Nəticə: Bu, sintaktik (qrammatik) norma məsələsidir — uzlaşma bərpa olundu.
Yazılışla tələffüzü qarışdırmayın: «kitab» yazılır, lakin [kitap] deyilir. Orfoqrafiya norması yazını, orfoepiya (fonetik) norması isə tələffüzü tənzimləyir — bunlar ayrı-ayrı normalardır.
Uzlaşmaya diqqət edin: mübtəda cəmdirsə, xəbər də cəmdə olmalıdır («uşaqlar oynayırlar»). Cansız əşya cəmlərində isə xəbər həm tək, həm cəm ola bilər — bu, qrammatik norma məsələsidir.
Yadda saxla: tələffüz — fonetik (orfoepik) norma, yazılış — orfoqrafiya norması, söz seçimi — leksik norma, forma və uzlaşma — qrammatik norma. Hər səhv müvafiq normanın pozulmasıdır.
Qaydalar
- 1Ədəbi dil müəyyən normalara tabe olan, cəmiyyət üçün nümunəvi, cilalanmış dildir; normadan kənara çıxma nitq səhvidir.
- 2Fonetik (orfoepik) norma düzgün tələffüzü müəyyən edir: söz sonunda b, c, d, g kar deyilir, «o» çox halda [a] kimi tələffüz olunur.
- 3Leksik norma sözün mənasına uyğun, yerində seçilməsini tələb edir; uyğunsuz söz seçimi leksik səhvdir.
- 4Qrammatik norma şəkilçilərin, hal-mənsubiyyət formalarının və cümlə üzvləri arasında uzlaşmanın düzgünlüyünü tənzimləyir.
- 5Orfoqrafiya norması yazını, orfoepiya norması tələffüzü tənzimləyir; normalar rəsmi qaydalarla (lüğətlərlə) təsbit olunur.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir