Frazeologizmlər və lüğət tərkibi
Frazeoloji birləşmələr (sabit söz birləşmələri), onların sərbəst birləşmələrdən fərqi, məcazi mənası; atalar sözləri və zərb-məsəllər; frazeologizmlərin sinonim, antonim və omonimliyi.
Frazeologizmlər (sabit söz birləşmələri) iki və daha çox sözdən ibarət olan, mənası tərkib hissələrinin ayrı-ayrı mənalarından doğmayan, bütöv bir məcazi məna bildirən hazır dil vahidləridir.
Məsələn, «ağzı köpüklənmək» — hirslənmək, «dilini dişləmək» — danışığını saxlamaq, «gözünə kül atmaq» — aldatmaq mənasını verir. Frazeologizmi sərbəst söz birləşməsindən ayırmaq lazımdır: sərbəst birləşmədə hər sözün öz mənası saxlanılır və sözləri asanlıqla dəyişmək olur («qırmızı kitab» — rəng + əşya), frazeologizmdə isə məna bütövdür və tərkibdəki sözləri sərbəst dəyişmək, sinonimlə əvəz etmək, yerini dəyişmək olmaz; o, nitqdə hazır şəkildə işlədilir. Frazeologizmlər də adi sözlər kimi çoxmənalı ola, sinonim, antonim və omonim cərgələr yarada bilər: «əl çəkmək» — «əl götürmək» (sinonim), «ürəyi düşmək» (qorxmaq) — «ürəklənmək» (cəsarətlənmək) qarşılaşması antonimliyə, eyni birləşmənin həm hərfi, həm məcazi işlənməsi isə omonimliyə misaldır. Frazeologizm cümlədə bir cümlə üzvü kimi işlənir. Atalar sözləri və zərb-məsəllər də sabit ifadələrdir: atalar sözü xalq müdrikliyinin bitmiş, nəsihətamiz fikridir («Damcı daşı deşər», «Tələsən təndirə düşər»), zərb-məsəl isə cümlə içində obrazlı, kinayəli ifadə kimi işlənir. Məsələn, «Müəllim sual verəndə Aysel dilini dişlədi» cümləsində «dilini dişləmək» frazeologizmi «demək istədiyini deməyib susmaq» mənasını verir; bu, sözlərin hərfi cəmindən çıxmayan bütöv məcazi mənadır.
Əsas terminlər
| Frazeologizm | Mənası |
|---|---|
| dilini dişləmək | demək istədiyini deməyib birdən susmaq |
| gözünə kül atmaq | aldatmaq, çaşdırmaq |
| göz yummaq | nöqsanı görməzdən gəlmək |
| burnunu soxmaq | lazımsız yerə başqasının işinə qarışmaq |
| baş çəkmək | kiməsə qonaq getmək, halını soruşmaq |
| əli aşağı | maddi cəhətdən kasıb, ehtiyaclı |
| dünyaya göz açmaq | anadan olmaq, doğulmaq |
| boğaza yığılmaq | bir şeydən bezmək, təngə gəlmək |
Frazeologizmin mənası bütövdür; sözlərin hərfi cəmindən çıxmır.
| Əlamət | Sərbəst birləşmə | Frazeologizm |
|---|---|---|
| Sözlərin mənası | hər söz öz mənasında | məna bütövdür, məcazidir |
| Sözü dəyişmək | sərbəst dəyişilir | dəyişilmir, hazır işlənir |
| Nümunə | «qırmızı kitab» (rəng+əşya) | «ağ günə çıxmaq» (firavanlaşmaq) |
Sərbəst birləşmədə söz öz mənasını saxlayır, frazeologizmdə isə bütöv məcazi məna yaranır.
| Münasibət | Nümunə |
|---|---|
| Sinonimlik | əl çəkmək — əl götürmək (imtina etmək) |
| Antonimlik | ürəyi düşmək (qorxmaq) — ürəklənmək (cəsarətlənmək) |
| Omonimlik | «əl çəkmək»: hərfi (əli çəkmək) və məcazi (imtina) |
Frazeologizmlər də adi sözlər kimi sinonim, antonim və omonim cərgələr yaradır.
- 1Birləşmə: «dilini dişləmək» iki sözdən ibarət sabit birləşmədir.
- 2Hərfi məna: Hərfi mənada — dili dişlə sıxmaq; lakin burada bu nəzərdə tutulmur.
- 3Məcazi məna: Frazeoloji mənası: demək istədiyini deməyib birdən susmaq.
- 4Nəticə: Aysel cavab verə bilmədi, demək istədiyini deməyib susdu.
- 1Hərfi işlənmə: «Divardan əl çəkdi» — əlini çəkdi; sözlər öz mənasında, sərbəst birləşmə.
- 2Məcazi işlənmə: «Bu fikirdən əl çəkdi» — imtina etdi; məna bütövdür, frazeologizmdir.
- 3Ayırd etmə: Mənanı hərfi cəmdən çıxarmaq olursa — sərbəst; bütöv məcazi məna varsa — frazeologizm.
- 4Nəticə: Eyni birləşmə kontekstdən asılı olaraq həm sərbəst, həm frazeoloji ola bilər (omonimlik).
Frazeologizmi hərfi mənası ilə qarışdırmayın: «əl çəkmək», «baş çəkmək», «göz yummaq» kimi ifadələr cümlədə həm hərfi, həm məcazi işlənə bilər — frazeoloji məna yalnız hərfi olmayan halda olur.
Frazeologizmin sözlərini dəyişmək və ya sinonimlə əvəz etmək olmaz: «gözünə kül atmaq» əvəzinə «gözünə torpaq atmaq» demək frazeologizmi pozur; o, nitqdə hazır şəkildə saxlanılır.
Atalar sözü bitmiş nəsihət bildirir («Tələsən təndirə düşər»), zərb-məsəl cümlə içində obrazlı ifadədir, frazeologizm isə cümlədə bir üzv kimi işlənir. Üçü də sabit, hazır ifadələrdir.
Qaydalar
- 1Frazeologizmin mənası bütövdür və tərkibindəki sözlərin ayrı-ayrı mənalarından əmələ gəlmir.
- 2Frazeologizmin tərkibindəki sözləri başqa sözlə əvəz etmək, yerini dəyişmək olmaz; o, nitqdə hazır işlənir.
- 3Sərbəst birləşmədə söz öz mənasını saxlayır; frazeologizmdə isə bütöv, məcazi məna yaranır.
- 4Frazeologizmlər sinonim (əl çəkmək — əl götürmək), antonim (ürəyi düşmək — ürəklənmək) və omonim cərgələr yarada bilər.
- 5Atalar sözü bitmiş, nəsihətamiz fikir bildirir; zərb-məsəl cümlə içində obrazlı, kinayəli ifadədir; frazeologizm isə cümlədə bir üzv kimi işlənir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir