Sözün leksik mənası
Həqiqi və məcazi məna, təkmənalı və çoxmənalı sözlər, omonim, sinonim, antonim, terminlər.
Sözün leksik mənası onun ifadə etdiyi konkret anlayış, yəni hər hansı əşya, hadisə, əlamət və ya hərəkət haqqında təsəvvürdür; qrammatik mənadan (hal, kəmiyyət, zaman və s.) fərqli olaraq, leksik məna sözün öz lüğəvi mənasıdır. Leksik mənasına görə sözlər həqiqi və məcazi mənalı olur: həqiqi məna sözün ilkin, əsas mənası (dəmir qapı), məcazi məna isə bir əşyanın adının oxşarlığa və ya əlaqəyə görə başqa əşyaya köçürülməsidir (dəmir iradə). Sözlər mənaların sayına görə təkmənalı (yalnız bir mənası olan: hidrogen, üçbucaq) və çoxmənalı (bir neçə bir-biri ilə bağlı mənası olan: göz, dil, ayaq) ola bilər. Leksik mənaya görə söz qrupları: omonimlər — yazılışı və deyilişi eyni, mənaları tamamilə fərqli, bir-biri ilə bağlı olmayan sözlərdir (yarı «iki bərabər hissədən biri» və yarı «yara»; tutmaq «tut ağacı» və tutmaq feili); sinonimlər — səslənməsi müxtəlif, mənası yaxın və ya eyni sözlərdir (gözəl — göyçək — qəşəng); antonimlər — mənaca bir-birinin əksi olan sözlərdir (isti — soyuq, böyük — kiçik). Çoxmənalı söz omonimdən onunla fərqlənir ki, çoxmənalı sözün bütün mənaları arasında məna bağlılığı (ümumi əlamət) var, omonimdə isə yoxdur. Müəyyən elm, texnika və ya sənət sahəsində dəqiq, tək bir anlayışı bildirən sözlər termin adlanır (mübtəda, fonem, vektor, fotosintez); terminlər adətən təkmənalı olur və məcazi mənada işlənmir.
Əsas terminlər
| Hadisə | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Omonim | Eyni yazılır/deyilir, mənalar BAĞSIZ | «yarı» (yarım) — «yara» (zədə) |
| Sinonim | Müxtəlif sözlər, məna yaxın/eyni | «igid — qəhrəman — cəsur» |
| Antonim | Eyni növdən, məna ƏKS | «isti — soyuq» |
| Çoxmənalılıq | Bir söz, mənalar BAĞLI (ümumi əlamət) | «göz»: insanın gözü, bulağın gözü, iynənin gözü |
Əsas fərq: omonimdə mənalar arasında bağlılıq YOXDUR, çoxmənalı sözdə isə ümumi əlamətlə bağlılıq VAR.
| Sual | Bəli isə | Xeyr isə |
|---|---|---|
| Yazılış/deyiliş eynidirmi? | Növbəti suala keç | Nə omonim, nə çoxmənalıdır |
| Mənalar arasında ortaq əlamət (oxşarlıq/əlaqə) varmı? | Çoxmənalılıq | Omonim |
Açar sual: mənaları bir kökdən «törətmək» olurmu? Olursa — çoxmənalı, olmursa — omonim.
- 1Toplananlar: «üzünü yudu» (sifət), «süddən üz yığdı» (qaymaqlı təbəqə), «suda üz» (üzmək feili).
- 2Yoxlama 1: Yazılış eynidirmi? Bəli — hamısı «üz» yazılır.
- 3Yoxlama 2: Mənalar arasında ortaq əlamət varmı? «Sifət», «qaymaq» və «üzmək» arasında heç bir məna bağlılığı yoxdur.
- 4Nəticə: Bağlılıq olmadığı üçün bunlar OMONİMdir, çoxmənalı söz deyil.
- 5Müqayisə: Buna qarşı «göz»: insanın gözü → bulağın gözü → iynənin gözü — hamısı «kiçik dəlik/mənbə» oxşarlığı ilə bağlıdır, ona görə ÇOXMƏNALIdır.
Çox vaxt sinonimlə antonim qarışdırılır: «igid»in sinonimi «qəhrəman»dır, «qorxaq» isə antonimidir. Sual «yaxın məna»nı (sinonim), yoxsa «əks məna»nı (antonim) soruşduğuna diqqət et.
«dəmir qapı», «şirin çay», «soyuq su» — burada söz HƏQİQİ mənadadır (material/dad/temperatur). Yalnız «dəmir iradə», «şirin söhbət», «soyuq münasibət» kimi köçürülmüş işlənmələr MƏCAZİdir.
Termini tanımaq üçün yoxla: söz dəqiq elmi anlayışı bildirirsə və məcazi mənada işlənmirsə (mübtəda, fonem, vektor) — termindir; eyni söz gündəlik mənada işlənəndə («maraqlı xəbər») termin deyil.
Qaydalar
- 1Sözün leksik mənası onun bildirdiyi anlayışdır; qrammatik məna isə şəkilçilərlə ifadə olunan əlavə mənadır.
- 2Həqiqi məna sözün ilkin mənası, məcazi məna isə oxşarlığa və ya əlaqəyə görə başqa əşyaya köçürülən mənadır.
- 3Təkmənalı sözün bir, çoxmənalı sözün isə bir-biri ilə bağlı bir neçə mənası olur.
- 4Omonimlər eyni yazılır, lakin mənaları arasında heç bir bağlılıq yoxdur; çoxmənalı sözdə isə mənalar bağlıdır.
- 5Sinonimlər mənaca yaxın və ya eyni, antonimlər isə mənaca əks sözlərdir.
- 6Terminlər müəyyən sahənin dəqiq anlayışını bildirir, adətən təkmənalıdır və məcazi mənada işlənmir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir