Heca
Hecanın quruluşu və növləri, sözün hecalara ayrılması, açıq və qapalı heca, hecalanma qaydaları və fonetik təhlildə heca.
Heca bir nəfəslə, bir dəfəyə deyilən səs və ya səslər toplusudur; hər hecanın mərkəzində mütləq bir sait olur. Bu səbəbdən söz neçə saitdən ibarətdirsə, bir o qədər hecadan ibarətdir: «a-na» iki, «mək-təb» iki, «ki-tab-xa-na» dörd hecadır. Quruluşuna görə heca yalnız saitdən (a-na), sait+samitdən (al-maq), samit+saitdən (su) və ya samit+sait+samitdən (qar) ibarət ola bilər. Sonu saitlə bitən heca açıq heca (a-na, su-ya), samitlə bitən heca isə qapalı heca adlanır (al-maq, dost-luq). Azərbaycan dilinin öz sözlərində heca əksərən saitlə başlayır, söz əvvəlində və bir hecada yanaşı iki samit gəlmir; ona görə də «stəkan», «traktor» kimi alınma sözlərdə tələffüzdə sait artımı olur. Sözü hecalara ayırarkən sait öz əvvəlindəki samitlə bir hecada birləşir, yanaşı gələn iki samit isə iki heca arasında bölünür: «mək-təb», «qar-daş». Fonetik təhlildə sözün hərf-səs tərkibi ilə yanaşı heca sayı və hecaların quruluşu da göstərilir.
Məsələn: «qələmlər» sözündə üç sait olduğu üçün üç heca (qə-ləm-lər) var; birinci heca açıq (qə-), sonrakılar qapalıdır.
Əsas terminlər
| Quruluş | Sxem | Nümunə |
|---|---|---|
| Yalnız sait | sait | «a» (a-na) |
| Sait + samit | sait + samit | «al» (al-maq) |
| Samit + sait | samit + sait | «su» |
| Samit + sait + samit | samit + sait + samit | «qar» |
| Sait + samit + samit | sait + samit + samit | «art» |
Hecanın mərkəzi həmişə saitdir; milli sözlərdə söz əvvəlində yanaşı iki samit gəlmir.
| Növ | Nə ilə bitir | Nümunə |
|---|---|---|
| Açıq heca | saitlə | a-na, su, de-yə, ba-la |
| Qapalı heca | samitlə | al-maq, dost-luq, qar, gül |
Sonu saitlə bitən heca açıq, samitlə bitən heca qapalıdır.
| Söz | Düzgün bölgü | Qeyd |
|---|---|---|
| məktəb | mək-təb | İki samit iki heca arasında bölünür |
| dostluq | dost-luq | «stl» bir hecaya yığılmaz |
| müəllim | mü-əl-lim | İki sait bir hecaya yığılmaz |
| qardaşımız | qar-da-şı-mız | Sait öz əvvəlindəki samitlə birləşir |
Yanaşı samitləri iki heca arasında bölün; iki sait ayrı-ayrı hecalara düşür.
- 1Saitlər: Sözdəki saitləri tapırıq: «ə», «ə», «ə» — üç sait.
- 2Heca sayı: Söz neçə saitdirsə, o qədər hecadır: üç sait → üç heca.
- 3Hecalama: Hər hecanı sait mərkəzi ilə ayırırıq: «qə-ləm-lər».
- 4Açıq-qapalı: «qə-» saitlə bitir — açıq heca; «-ləm», «-lər» samitlə bitir — qapalı heca.
- 1Saitlər: Saitlər: «o», «u» — iki sait, deməli iki heca.
- 2Səhv bölgü: «do-stluq» olmaz: ikinci hecada «stl» kimi üç samit yığılır, bu, mümkün deyil.
- 3Düzgün bölgü: Samitləri iki heca arasında paylayırıq: «dost-luq».
- 4Növ: Hər iki heca samitlə bitir — hər ikisi qapalı hecadır.
Heca sayını samitlərə və ya hərflərin ümumi sayına görə hesablamayın. Heca sayı yalnız saitlərin sayı ilə müəyyən olunur: «müəllim» (mü-əl-lim) üç saitdir, üç heca.
İki sait heç vaxt bir hecaya yığılmır: «müəllim» sözü «mü-əl-lim» kimi ayrılır, «müəl-lim» yox. Yanaşı gələn saitlər ayrı-ayrı hecaların mərkəzi olur.
Hecalananda yanaşı samitləri iki heca arasında bölün, sait isə əvvəlki samitlə bir hecaya birləşir: «mək-təb», «qar-da-şı-mız». Sonu saitlə bitən heca açıq, samitlə bitən qapalıdır.
Qaydalar
- 1Hər hecanın mərkəzində bir sait olur; söz neçə saitdən ibarətdirsə, o qədər hecaya ayrılır.
- 2Quruluşuna görə heca sait (a), sait+samit (al), samit+sait (su) və ya samit+sait+samitdən (qar) ibarət olur.
- 3Sonu saitlə bitən heca açıq (a-na), samitlə bitən heca isə qapalı hecadır (dost-luq).
- 4Azərbaycan dilinin öz sözlərində heca əksərən saitlə başlayır və bir hecada yanaşı iki samit gəlmir.
- 5Hecalayanda sait öz əvvəlindəki samitlə birləşir, yanaşı iki samit iki heca arasında bölünür: mək-təb, qar-daş.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir