Orfoqrafiya və orfoepiya
Sözlərin düzgün yazılışı, böyük hərf, defis, qoşa samitlər, ahəng qanunu və tələffüz (orfoepiya) qaydaları.
Orfoqrafiya sözlərin düzgün yazılışını, orfoepiya isə düzgün tələffüzünü öyrədir. Azərbaycan dilinin orfoqrafiyası əsasən fonetik prinsipə (söz necə deyilirsə, elə yazılır) əsaslansa da, bir sıra hallarda morfoloji və ənənəvi (tarixi) prinsiplərdən istifadə olunur. Böyük hərflə yazılış: cümlənin əvvəlində, xüsusi isimlərdə (şəxs adları, soyadlar, coğrafi adlar, qəzet-jurnal, əsər adları, idarə və təşkilat adları) baş hərf böyük yazılır. Defislə (tire ilə) yazılış: təkrar olunan sözlər (yavaş-yavaş, tez-tez), yaxınmənalı və ya əksmənalı tərəfli mürəkkəb sözlər (qab-qacaq, gec-tez, alış-veriş), bəzi say birləşmələri (beş-altı), -ca/-cə yox, lakin «filan-filankəs» tipli ifadələr defislə yazılır. Qoşa samit: bəzi sözlər iki eyni samitlə yazılır (səkkiz, doqquz, əlli, rəqqas, təşşüm yox — düzgün: təəssüf, müəllim). Ahəng qanunu şəkilçilərin saitlərinin söz kökünə uyğunlaşmasını tələb edir: qalın saitli sözə qalın, incə saitli sözə incə şəkilçi artırılır (kitab-lar, ev-lər). Orfoepiya: bir çox sözün yazılışı ilə tələffüzü fərqlənir — «ailə» [ailə], «müəllim» [müəllim/məllim], assimilyasiya hadisələri (sənliyim yox; «onlar» [onnar], «anladım» [annadım] kimi danışıqda baş verən dəyişmələr ədəbi tələffüzdə nəzərə alınır), «q» səsinin söz sonunda [x] kimi deyilməsi (papaq [papax]), «k»nın [y]/[x] kimi tələffüzü (çörək [çörəy]). Düzgün yazılış orfoqrafiya lüğətinə əsaslanır.
Əsas terminlər
| Yazılış | Qayda | Nümunə |
|---|---|---|
| Defislə | Təkrar olunan sözlər | «tez-tez», «yavaş-yavaş» |
| Defislə | Yaxın və ya əks mənalı tərəflər | «qab-qacaq», «gec-tez», «alış-veriş» |
| Defislə | Təxmini sayı bildirən birləşmə | «beş-altı», «irəli-geri» |
| Bitişik | Bir anlayış bildirən mürəkkəb söz | «günəbaxan» |
| Ayrı | Söz birləşməsi (mürəkkəb söz deyil) | «ağ kağız», «böyük ev» |
Diqqət: «böyük-kiçik» əks mənalı olduğu üçün defislə, «günəbaxan» isə bir anlayış olduğu üçün bitişik yazılır.
| Söz (yazılış) | Tələffüz | Hadisə |
|---|---|---|
| papaq | [papax] | söz sonunda «q» → [x] |
| bayraq | [bayrax] | söz sonunda «q» → [x] |
| çörək | [çörəy] | söz sonunda «k» → [y] |
| onlar | [onnar] | «nl» → [nn] (assimilyasiya) |
| anladım | [annadım] | «nl» → [nn] (assimilyasiya) |
| dinləmək | [dinnəmək] | «nl» → [nn] (assimilyasiya) |
«kitab», «ana», «su» kimi sözlərdə yazılış və tələffüz üst-üstə düşür.
| Söz kökü | Saitin növü | Şəkilçi | Nəticə |
|---|---|---|---|
| kitab | qalın | -lar | kitablar |
| ev | incə | -lər | evlər |
| göz | incə, dodaqlanan | -lük | gözlük |
| ütü | incə, dodaqlanan | -çü | ütüçü |
| göz | incə | -ləri | gözləri |
Qalın saitə qalın, incə saitə incə şəkilçi; dodaqlanan saitə dodaqlanan (ü/u) şəkilçi artırılır.
- 1Kök: «göz» — saiti «ö», yəni incə və dodaqlanan saitdir.
- 2Ahəng: İncə kökə incə, dodaqlanan saitə dodaqlanan şəkilçi lazımdır.
- 3Seçim: «-luk» (qalın) və «-lik» (dodaqlanmayan) yox, «-lük» düzgündür.
- 4Nəticə: göz + lük = «gözlük» (yanlış: «gözluk», «gözlik»).
- 1Yazılış: Orfoqrafiyaya görə söz sonunda «q» yazılır: «papaq».
- 2Tələffüz: Ədəbi tələffüzdə söz sonundakı «q» [x] kimi səslənir.
- 3Nəticə: Yazılış «papaq», tələffüz [papax]; «bayraq» → [bayrax] də eyni qaydadır.
Qoşa samiti və qoşa saiti unutmayın: «müəllim» (ll), «səkkiz» (kk), «rəqqas» (qq), «təəssüf» (əə, ss), «əməliyyat» (yy), «təbii» (ii). Bir samitlə yazmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir.
Təkrar və əks mənalı sözləri bitişik və ya ara ilə yox, DEFİSLƏ yazın: «tez-tez», «qab-qacaq», «alış-veriş» — «teztez» və «tez tez» yanlışdır.
Coğrafi birləşmədə yalnız xüsusi ad böyük hərflə yazılır: «Xəzər dənizi» (Xəzər böyük, dəniz kiçik), lakin rəsmi idarə adında bütün sözlər böyük: «Təhsil Nazirliyi».
Qaydalar
- 1Xüsusi isimlər (şəxs, coğrafi, idarə, əsər adları) və cümlə əvvəli böyük hərflə yazılır; ümumi isimlər kiçik hərflə.
- 2Təkrar olunan, yaxın və ya əks mənalı tərəfdən qurulan mürəkkəb sözlər defislə yazılır: tez-tez, gec-tez, qab-qacaq, alış-veriş.
- 3Ahəng qanununa görə qalın saitli kökə qalın, incə saitli kökə incə saitli şəkilçi artırılır.
- 4Bəzi sözlər qoşa samitlə yazılır: səkkiz, doqquz, əlli, rəqqas, ssenari, hadissə yox — hadisə.
- 5Yazılış orfoqrafiya lüğəti ilə, tələffüz orfoepiya normaları ilə müəyyən olunur; bir sıra sözdə yazılış və tələffüz fərqlənir (papaq [papax], çörək [çörəy]).
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir