g11a-1.1· Fəsil 1: Fonetika və orfoqrafiya· ~14 dəq

Fonetika

Saitlər və samitlər, heca, vurğu, ahəng qanunu və fonetik hadisələr.

Fonetika dilin səs quruluşunu öyrənən bölmədir. Azərbaycan dilində 9 sait və 25 samit səs vardır; saitlər üç cəhətdən — dilin arxa/ön mövqeyinə görə qalın (a, ı, o, u) və incə (e, ə, i, ö, ü), ağız boşluğunun açıqlığına görə açıq (a, ə, o, ö) və qapalı (ı, i, u, ü), dodaqların vəziyyətinə görə dodaqlanan (o, ö, u, ü) və dodaqlanmayan (a, ə, ı, i, e) bölünür. Samitlər iştirakına görə cingiltili (b, c, d, q, ...) və kar (p, ç, t, k, ...) olur; bir çoxu cingiltili-kar cütlük təşkil edir (b-p, d-t, q-k, c-ç). Ahəng qanunu sözdə saitlərin (qalın-incə, bəzən dodaqlanma) bir-birinə uyğunlaşmasıdır: «qələmlər» (incə), «kitablar» (qalın). Fonetik hadisələrə səs düşümü (oğul → oğlu), səs artımı (su → suyu: y bitişdirici samiti), səs əvəzlənməsi (çörək → çörəyi: k→y) daxildir.

📌Nümunə

Məsələn, «üzük» sözü incə, qapalı, dodaqlanan saitlərdən ibarətdir və ahəng qanununa uyğundur.

Əsas terminlər

Fonetika — dilin səs quruluşunu — saitləri, samitləri və fonetik hadisələri — öyrənən bölmə.
Ahəng qanunu — sözdə saitlərin qalınlıq-incəlik (bəzən də dodaqlanma) baxımından bir-birinə uyğunlaşması.
Cingiltili samit — tələffüzündə avaz (səs) iştirak edən samit: b, c, d, q, ğ, v, z, j, g.
Kar samit — tələffüzündə yalnız küy iştirak edən samit: p, ç, t, k, x, f, s, ş.
Heca — bir nəfəs təkanı ilə deyilən səs(lər); sözdə neçə sait varsa, o qədər heca olur.
Saitlərin təsnifatı (9 sait)
SaitQalın / İncəAçıq / QapalıDodaqlanma
aqalınaçıqdodaqlanmayan
ıqalınqapalıdodaqlanmayan
oqalınaçıqdodaqlanan
uqalınqapalıdodaqlanan
eincəaçıqdodaqlanmayan
əincəaçıqdodaqlanmayan
iincəqapalıdodaqlanmayan
öincəaçıqdodaqlanan
üincəqapalıdodaqlanan

Açıq saitlər: a, e, ə, o, ö · Qapalı saitlər: ı, i, u, ü · Dodaqlanan saitlər: o, ö, u, ü.

Cingiltili – kar samit cütləri
CingiltiliKar
bp
vf
qk
ğx
dt
cç
zs
jş
gk

Cütü olmayan cingiltili (sonor) samitlər: m, n, l, r, y.

✎«üzük» sözünün fonetik təhlili
  1. 1Saitlər: ü, ü — hər ikisi incə, qapalı, dodaqlanan saitdir.
  2. 2Ahəng qanunu: saitlər eyni cür (incə) olduğundan söz ahəng qanununa uyğundur.
  3. 3Heca: ü-zük — 2 sait olduğu üçün söz 2 hecadan ibarətdir.
✎Üç əsas fonetik hadisə
  1. 1Səs düşümü: oğul + u → oğlu (ikinci «u» düşür).
  2. 2Səs artımı: su + u → suyu («y» bitişdirici samiti artır).
  3. 3Səs əvəzlənməsi: çörək + i → çörəyi (söz sonundakı «k» səsi «y»-ə çevrilir).
🚫Tez-tez səhv

«k → y» əvəzlənməsini (çörək → çörəyi) səs düşümü ilə qarışdırmayın: burada səs düşmür, başqa səslə əvəz olunur.

⚠️Diqqət

Ahəng qanunu yalnız qalınlıq-incəliyə görə yoxlanmır — bəzi şəkilçilərdə dodaqlanan saitdən (o, ö, u, ü) sonra dodaqlanma ahəngi də gözlənilir.

Qaydalar

  1. 1Saitlər üç əlamətə görə təsnif olunur: qalın/incə (dilin mövqeyi), açıq/qapalı (ağızın açıqlığı), dodaqlanan/dodaqlanmayan (dodağın vəziyyəti).
  2. 2Cingiltili və kar samitlərin çoxu cüt təşkil edir: b-p, v-f, q-k, ğ-x, d-t, c-ç, z-s, j-ş, g-k; cingiltililərdən m, n, l, r, y cütü yoxdur.
  3. 3Ahəng qanunu sözdə saitlərin qalınlıq-incəlik (bəzən dodaqlanma) baxımından uyğunlaşmasıdır; alınma sözlərin bir qismi bu qanuna tabe olmur.
  4. 4Söz neçə saitdən ibarətdirsə, o qədər hecadan ibarətdir; Azərbaycan sözlərində vurğu çox vaxt son hecaya düşür.
  5. 5Başlıca fonetik hadisələr: səs düşümü, səs artımı və səs əvəzlənməsidir (məs. k→y: çörək–çörəyi).

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq