g10k-6.1· Fəsil 6: Karbohidrogenlərin təbii mənbələri· ~13 dəq

Neft və onun emalı

Fraksiyalı distillə, krekinq, riforminq.

Neft müxtəlif karbohidrogenlərin — əsasən alkanlar, tsikloalkanlar və arenlərin — mürəkkəb təbii qarışığıdır; fərdi kimyəvi maddə deyil, buna görə sabit qaynama temperaturu yoxdur. Neftin emalı iki mərhələyə bölünür. İlkin emal — fraksiyalı distillə (rektifikasiya) — fiziki prosesdir: neft komponentlər qaynama temperaturu fərqinə görə ayrılır. Alınan əsas fraksiyalar aşağıdan yuxarıya doğru belə sıralanır: qaz (C₁–C₄, ≤40 °C), benzin (C₅–C₁₁, 40–180 °C), liqroin, kerosin (180–300 °C), dizel yanacağı, mazut (300 °C-dən yüksəkdə), qudron. Təkrar (kimyəvi) emal neftin keyfiyyətini artırır. Krekinq — yüksək temperatur və ya katalizator iştirakı ilə iri karbohidrogen molekullarını kiçik molekullara parçalamaq prosesidir; bu yolla benzin çıxımı artırılır. Termiki krekinqdə yalnız istilik, katalitik krekinqdə isə katalizator işlədilir; katalitik krekinq daha keyfiyyətli benzin verir. Riforminq — benzin fraksiyasının yüksək oktan ədədi əldə etmək üçün kimyəvi çevrilməsidir: alkanlar aromatikləşmə və izomerləşmə reaksiyaları ilə arenlərə çevrilir.

📌Nümunə

Məsələn, n-heksan C₆H₁₄ riforminq zamanı benzola C₆H₆ çevrilir: C₆H₁₄ → C₆H₆ + 4H₂.

Qrafiklər

Neftin fraksiyalı distilləsi (rektifikasiya kolonu): qaz, benzin, ağ neft, dizel və mazut fraksiyaları
Neftin fraksiyalı distilləsi (rektifikasiya kolonu): qaz, benzin, ağ neft, dizel və mazut fraksiyaları

Əsas terminlər

Neft — Müxtəlif karbohidrogenlərin — əsasən alkanlar, tsikloalkanlar və arenlərin — mürəkkəb təbii qarışığı; fərdi kimyəvi maddə deyil, sabit qaynama temperaturu yoxdur.
Fraksiyalı distillə (rektifikasiya) — Neftin ilkin emal üsulu; komponentlərin qaynama temperaturu fərqinə əsaslanan fiziki prosesdir.
Krekinq — Yüksək temperatur və ya katalizator iştirakı ilə iri karbohidrogen molekullarını kiçik molekullara parçalayan kimyəvi proses; benzin çıxımını artırır.
Riforminq — Benzin fraksiyasının yüksək oktan ədədi əldə etmək üçün kimyəvi çevrilməsi; alkanlar aromatikləşmə və izomerləşmə ilə arenlərə çevrilir.
Katalitik krekinq — Katalizator iştirakı ilə aparılan krekinq növü; termiki krekinqə nisbətən daha keyfiyyətli benzin alınır.
Oktan ədədi — Benzinin detonasiyaya davamlılıq göstəricisi; riforminq prosesi ilə artırılır.
Neftin əsas fraksiyaları
FraksiyaKarbon zənciriQaynama temperaturu (°C)
QazC1–C4\text{C}_1–\text{C}_4≤40\leq 40
BenzinC5–C11\text{C}_5–\text{C}_{11}40–18040–180
Liqroin——
Kerosin—180–300180–300
Dizel yanacağı——
Mazut—>300>300
Qudron—mazutdan sonra qalıq

Fraksiyalar qaynama temperaturu artdıqca aşağıdan yuxarıya sıralanır: qaz → benzin → liqroin → kerosin → dizel → mazut → qudron.

✎n-Heksanın riforminqi
  1. 1Verilən: n-Heksan molekulu C6H14\text{C}_6\text{H}_{14} riforminq prosesinə məruz qalır.
  2. 2Proses: Riforminq zamanı alkanlar aromatikləşmə və izomerləşmə reaksiyaları ilə arenlərə çevrilir. n-Heksan benzola çevrilir.
  3. 3Reaksiya tənliyi: C6H14→C6H6+4H2\text{C}_6\text{H}_{14} \rightarrow \text{C}_6\text{H}_6 + 4\text{H}_2
  4. 4Nəticə: Alınan benzol (C6H6\text{C}_6\text{H}_6) aromatik karbohidrogendir və yüksək oktan ədədinə malikdir. Proses nəticəsində benzinin keyfiyyəti (oktan ədədi) artır.
🚫Tez-tez səhv

Ən çox yayılan səhv: fraksiyalı distilləni (ilkin emal) krekinq və riforminqlə (təkrar emal) eyniləşdirmək. Distillə fiziki prosesdir — maddənin kimyəvi tərkibi dəyişmir. Krekinq və riforminq isə kimyəvi proseslərdir — yeni maddələr əmələ gəlir.

⚠️Diqqət

Neft fərdi kimyəvi maddə deyil, qarışıq olduğu üçün onun dəqiq, sabit qaynama temperaturu yoxdur. Bu xassə imtahan suallarında tez-tez yoxlanılır.

Qaydalar

  1. 1Neft müxtəlif karbohidrogenlərin (alkan, tsikloalkan, aren) qarışığıdır; fərdi maddə deyil, sabit qaynama temperaturu yoxdur.
  2. 2İlkin emal — fraksiyalı distillə (rektifikasiya) — fiziki prosesdir; fraksiyalar qaynama temperaturuna görə ayrılır: qaz → benzin → liqroin → kerosin → dizel → mazut → qudron.
  3. 3Krekinq — kimyəvi (təkrar emal) prosesdir; iri molekulları parçalayır, benzin çıxımını artırır; termiki (yalnız istilik) və katalitik (katalizatorla) növləri var.
  4. 4Riforminq — benzin fraksiyasının oktan ədədini artırmaq üçün alkanları aromatik karbohidrogenlərə (benzol və homoloqlarına) çevirən kimyəvi prosesdir.
  5. 5İlkin emal (distillə) ilə təkrar emalı (krekinq, riforminq) qarışdırmamaq lazımdır: distillə fiziki, krekinq və riforminq isə kimyəvi proseslərdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq