g10k-6.2· Fəsil 6: Karbohidrogenlərin təbii mənbələri· ~13 dəq

Təbii qaz və daş kömür

Təbii qazın tərkibi, daş kömürün kokslaşması.

Təbii qaz yer qabığında sərbəst halda toplanmış qaz qarışığıdır. Əsas komponenti metandır (CH₄, ~90%); bundan əlavə etan (C₂H₆), propan (C₃H₈), bütan (C₄H₁₀) və az miqdarda azot, karbon dioksid, hidrogen sulfid olur. Təbii qaz ən yüksək kalorili, ən təmiz yanacaq sayılır, həm də kimya sənayesinin qiymətli xammalıdır — metandan hidrogen, asetilen, metanol istehsal olunur. Neftlə birlikdə çıxan yanıcı qazlar neft (əlaqəli) qazları adlanır; onlarda propan və bütan payı daha yüksəkdir. Daş kömür bərk yanacaqdır; onun əsas emalı üsulu kokslaşmadır: daş kömür havasız mühitdə 900–1200 °C-yə qədər qızdırılır. Nəticədə dörd əsas məhsul alınır: koks (metallurgiyada çuqun əridilməsində istifadə olunur), daş kömür qatranı (benzol, toluol, naftalin kimi aromatik birləşmələrin əsas mənbəyi), kömür qazı (H₂, CH₄, CO, N₂ qarışığı — yanacaq) və ammonyaklı su (NH₃ tutulması üçün).

📌Nümunə

Məsələn, 1 ton daş kömürün kokslaşmasından təxminən 700–750 kq koks, 300–400 m³ kömür qazı, 30–40 litr ammonyaklı su və 30–40 kq daş kömür qatranı alınır.

Əsas terminlər

Təbii qaz — Yer qabığında sərbəst halda toplanmış, əsas komponenti metan (

\text{CH}_4

, ~

90\%

) olan qaz qarışığıdır. Təmiz, yüksək kalorili yanacaq və kimya sənayesi xammalıdır.

Metan — Formulu

\text{CH}_4

olan ən sadə alkandır. Təbii qazın əsas komponentidir (~

90\%

). Ondan hidrogen, asetilen və metanol istehsal olunur.

Kokslaşma — Daş kömürün havasız mühitdə

900

–

1200\ ^\circ\text{C}

temperatura qədər qızdırılması prosesidir. Nəticədə koks, daş kömür qatranı, kömür qazı və ammonyaklı su alınır.

Daş kömür qatranı — Kokslaşma nəticəsində alınan maye məhsuldur. Benzol, toluol, ksilol, naftalin kimi aromatik karbohidrogenlərin əsas sənaye mənbəyidir.

Neft (əlaqəli) qazları — Neftlə birlikdə çıxan yanıcı qazlardır. Təbii qazdan fərqli olaraq tərkibində propan (

\text{C}_3\text{H}_8

) və bütan (

\text{C}_4\text{H}_{10}

) payı daha yüksəkdir.

Kömür qazı — Kokslaşma nəticəsində alınan,

\text{H}_2

\text{CH}_4

\text{CO}

\text{N}_2

qarışığından ibarət yanacaq qazıdır.

1

ton daş kömürdən

300

–

400\ \text{m}^3

kömür qazı alınır.

Daş kömürün kokslaşma məhsulları

Məhsul	Aqreqat halı	Əsas tərkibi	Tətbiqi
Koks	Bərk	Əsasən karbon	Metallurgiyada çuqun əridilməsi
Daş kömür qatranı	Maye	Aromatik birləşmələr (benzol, toluol, naftalin)	Kimya sənayesi xammalı
Kömür qazı	Qaz	$\text{H}_2$ , $\text{CH}_4$ , $\text{CO}$ , $\text{N}_2$	Yanacaq
Ammonyaklı su	Maye	$\text{NH}_3$ məhlulu	Ammonyak alınması

Kokslaşma nəticəsində alınan dörd əsas məhsulun xarakteristikası

✎

1

ton daş kömürün kokslaşmasından alınan məhsulların hesablanması

1Məsələ: $1$ ton ( $1000\ \text{kq}$ ) daş kömür kokslaşdırıldıqda alınan məhsulların miqdarını təyin edin.
2Koksun miqdarı: $1$ ton daş kömürdən təxminən $700$ – $750\ \text{kq}$ koks alınır: $1000 \times 0{,}70 = 700\ \text{kq}$ , $1000 \times 0{,}75 = 750\ \text{kq}$ .
3Kömür qazının həcmi: $1$ ton daş kömürdən $300$ – $400\ \text{m}^3$ kömür qazı ayrılır.
4Ammonyaklı su: $1$ ton daş kömürdən $30$ – $40\ \text{litr}$ ammonyaklı su alınır.
5Daş kömür qatranı: $1$ ton daş kömürdən $30$ – $40\ \text{kq}$ daş kömür qatranı alınır.

🚫Tez-tez səhv

Təbii qaz ilə neft (əlaqəli) qazlarını qarışdırmaq olmaz. Təbii qaz əsasən metandır (~ $90\%$ ), tərkibində azot, $\text{CO}_2$ , $\text{H}_2\text{S}$ izləri var. Neft əlaqəli qazlarında isə propan ( $\text{C}_3\text{H}_8$ ) və bütan ( $\text{C}_4\text{H}_{10}$ ) payı daha yüksəkdir. Süxur qazı isə əsasən metandan ibarətdir.

⚠️Diqqət

Kokslaşma ilə krekinqi qarışdırmayın. Kokslaşma daş kömürün havasız mühitdə $900$ – $1200\ ^\circ\text{C}$ temperaturda emalıdır — əsas məqsəd metallurgiya üçün koks almaqdır. Krekinq isə neft fraksiyalarının (daha ağır karbohidrogenlərin) parçalanmasıdır. Hər ikisi termiki parçalanma olsa da, xammalı və məhsulları tamamilə fərqlidir.

Qaydalar

1Təbii qazın əsas komponenti metandır (CH₄, ~90%); digər aşağı alkanlar (C₂H₆, C₃H₈, C₄H₁₀) qalan hissəni təşkil edir.
2Daş kömürün kokslaşması — havasız mühitdə yüksək temperaturda (900–1200 °C) qızdırılması prosesidir; krekinqdən fərqli olaraq parçalanma məhsulları müxtəlifdir.
3Kokslaşmanın məhsulları: koks (bərk, metallurgiya xammalı), daş kömür qatranı (aromatik birləşmələr), kömür qazı (yanacaq) və ammonyaklı su.
4Daş kömür qatranı benzol, toluol, ksilol, naftalin kimi aromatik karbohidrogenlərin sənaye mənbəyidir.
5Neft əlaqəli qazlarında propan-bütan payı yüksəkdir; süxur qazı əsasən metandan ibarətdir — ikisi arasındakı fərqi bilmək vacibdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq