g10k-1.2· Fəsil 1: Qeyri-üzvi birləşmələrin quruluşu· ~13 dəq

Turşu və əsasların quruluşu

Turşu/əsasların tərkibi və quruluşun xassələrə təsiri.

Turşular molekulunda hidrogen atomu (H) və turşu qalığından ibarət olan maddələrdir. Əvəz oluna bilən hidrogen atomlarının sayı turşunun əsaslığını müəyyən edir: HCl — birəsaslı, H₂SO₄ — ikiəsaslı, H₃PO₄ — üçəsaslı. Turşular oksigensiz (HCl, H₂S, HBr) və oksigenli (H₂SO₄, HNO₃, H₃PO₄) olmaqla iki yerə bölünür. Əsaslar isə metal atomu ilə bir və ya bir neçə hidroksil qrupundan (–OH) ibarətdir; –OH qruplarının sayı əsasın turşuluğunu müəyyən edir: NaOH — birturşulu, Ca(OH)₂ — ikiturşulu. Suda həll olan əsaslar qələvi adlanır (NaOH, KOH, Ca(OH)₂). Quruluş xassəyə birbaşa təsir edir: hidrogen-turşu qalığı rabitəsi nə qədər zəif olarsa, H⁺ ionunun ayrılması bir o qədər asan olur və turşu bir o qədər güclü hesab edilir. Ümumi səhv: əsaslığı –OH sayı ilə yox, molekuladakı ümumi atom sayı ilə hesablamaq.

📌Nümunə

Məsələn: H₂SO₄-ün əsaslığı 2-dir, çünki molekulda iki əvəz oluna bilən H atomu vardır, dördüncü O atomu deyil.

Əsas terminlər

Turşu — Molekulunda hidrogen atomu (H) və turşu qalığından ibarət olan maddələrdir.
Turşunun əsaslığı — Turşu molekulunda əvəz oluna bilən (turşu qalığına keçən) hidrogen atomlarının sayıdır. Məsələn, HCl\text{HCl} — birəsaslı, H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 — ikiəsaslı, H3PO4\text{H}_3\text{PO}_4 — üçəsaslı.
Oksigensiz turşular — Tərkibində oksigen atomu olmayan turşulardır. Məsələn: HCl\text{HCl}, HBr\text{HBr}, H2S\text{H}_2\text{S}.
Oksigenli turşular — Tərkibində oksigen atomu olan turşulardır. Məsələn: H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4, HNO3\text{HNO}_3, H3PO4\text{H}_3\text{PO}_4.
Əsas — Metal atomu ilə bir və ya bir neçə hidroksil qrupundan (−OH-\text{OH}) ibarət olan maddələrdir.
Əsasın turşuluğu — Əsas molekulundakı hidroksil (−OH-\text{OH}) qruplarının sayıdır. Məsələn, NaOH\text{NaOH} — birturşulu, Ca(OH)2\text{Ca(OH)}_2 — ikiturşulu.
Qələvi — Suda həll olan əsaslara deyilir. Məsələn: NaOH\text{NaOH}, KOH\text{KOH}, Ca(OH)2\text{Ca(OH)}_2. Suda həll olmayan əsaslar (Cu(OH)2\text{Cu(OH)}_2, Fe(OH)3\text{Fe(OH)}_3) qələvi sayılmır.
Turşuların oksigen tərkibinə və əsaslığına görə təsnifatı
Turşunun adıFormuluOksigenə görə sinfiƏsaslığı
Xlorid turşusuHCl\text{HCl}OksigensizBirəsaslı
Bromid turşusuHBr\text{HBr}OksigensizBirəsaslı
Hidrogen sulfidH2S\text{H}_2\text{S}Oksigensizİkiəsaslı
Nitrat turşusuHNO3\text{HNO}_3OksigenliBirəsaslı
Sulfat turşusuH2SO4\text{H}_2\text{SO}_4Oksigenliİkiəsaslı
Fosfat turşusuH3PO4\text{H}_3\text{PO}_4OksigenliÜçəsaslı

Cədvəl 1. Bəzi turşuların oksigen tərkibinə və əsaslıq dərəcəsinə görə qruplaşdırılması.

✎H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4-ün əsaslığının təyini
  1. 1Addım 1: Molekul tərkibini yaz: Sulfat turşusunun formulu H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4-dür. Molekulda 2 hidrogen atomu, 1 kükürd atomu və 4 oksigen atomu vardır.
  2. 2Addım 2: Əvəz oluna bilən H atomlarını tap: Turşu molekulunda yalnız turşu qalığına (SO42−\text{SO}_4^{2-}) keçə bilən hidrogen atomları əsaslığa daxildir. H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4-də hər iki H atomu əvəz oluna biləndir.
  3. 3Addım 3: Nəticəni müəyyən et: Əvəz oluna bilən hidrogen atomlarının sayı 2 olduğu üçün H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4 ikiəsaslı turşudur. Qeyd: molekuldakı oksigen atomlarının sayının (4) əsaslığa heç bir təsiri yoxdur.
🚫Tez-tez səhv

Əsaslığı molekuladakı ümumi atom sayı ilə hesablamaq səhvdir. H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4-ün əsaslığı 2-dir, çünki 2 əvəz oluna bilən H atomu vardır — oksigen atomlarının sayı (4) burada rol oynamır.

💡Qeyd

Əsasın turşuluğunu təyin edərkən yalnız −OH-\text{OH} qruplarını sayın: NaOH\text{NaOH} bir −OH-\text{OH} → birturşulu, Ca(OH)2\text{Ca(OH)}_2 iki −OH-\text{OH} → ikiturşulu. Metalın valentliyi ilə turşuluq arasında birbaşa əlaqə yoxdur.

⚠️Diqqət

Bütün əsaslar qələvi deyil! Yalnız suda həll olan əsaslar (NaOH\text{NaOH}, KOH\text{KOH}, Ca(OH)2\text{Ca(OH)}_2) qələvi adlanır. Suda həll olmayan Cu(OH)2\text{Cu(OH)}_2 və Fe(OH)3\text{Fe(OH)}_3 əsas olsa da, qələvi deyildir.

Qaydalar

  1. 1Turşunun əsaslığı = molekuldakı əvəz oluna bilən (turşu qalığına keçən) hidrogen atomlarının sayı.
  2. 2Oksigenli turşular (H₂SO₄, HNO₃, H₃PO₄) və oksigensiz turşular (HCl, HBr, H₂S) iki əsas sinfə bölünür.
  3. 3Əsasın turşuluğu = molekuldaki –OH qruplarının sayı (NaOH — birturşulu, Ca(OH)₂ — ikiturşulu).
  4. 4Suda həll olan əsaslar qələvi adlanır; qeyri-həll olan əsaslar (Cu(OH)₂, Fe(OH)₃) qələvi deyildir.
  5. 5Turşu nə qədər güclüdürsə, H⁺ ionunu bir o qədər asan ayrır; bu güc quruluşdan — H ilə turşu qalığı arasındakı rabitənin möhkəmliyindən — asılıdır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq