g10k-1.1· Fəsil 1: Qeyri-üzvi birləşmələrin quruluşu· ~13 dəq

Oksidlərin quruluşu və xassələri

Oksidlərin təsnifatı və quruluşun xassələrə təsiri.

Oksidlər iki elementdən ibarət olan mürəkkəb maddələrdir; onlardan biri mütləq oksigendir. Əsas təsnifat elementi-nin metallıq/qeyri-metallıq xarakterinə əsaslanır. Əsasi oksidlər (Na₂O, CaO, Fe₂O₃) metal oksidləridir; onlar suya və ya turşuya reaksiya verir, müvafiq əsas (qələvi) və ya duz əmələ gətirir. Turşu oksidləri (CO₂, SO₃, N₂O₅, P₂O₅) qeyri-metal oksidlərdir; onlar suya reaksiya verir, turşu alınır. Amfoter oksidlər (Al₂O₃, ZnO, Cr₂O₃) həm turşu, həm əsasla reaksiya verə bilir, ikili xarakter daşıyır. Biganə oksidlər (CO, NO, N₂O) nə turşu, nə əsasla adi şəraitdə reaksiya vermir — onlar duz əmələ gətirmir. Elementin oksidlərinin xarakteri oksidləşmə dərəcəsi artdıqca turşuya doğru sürüşür (CrO — əsasi, Cr₂O₃ — amfoter, CrO₃ — turşu).

📌Nümunə

Məsələn: SO₃ + H₂O → H₂SO₄ reaksiyasında turşu oksidi suya birləşərək sulfat turşusu əmələ gətirir, lakin CO eyni şəraitdə suya reaksiya vermədiyi üçün biganə oksid sayılır.

Qrafiklər

Oksidlərin təsnifatı: əsasi, turşu, amfoter və duz əmələ gətirməyən oksidlər (nümunələrlə)
Oksidlərin təsnifatı: əsasi, turşu, amfoter və duz əmələ gətirməyən oksidlər (nümunələrlə)

Əsas terminlər

Oksidlər — İki elementdən ibarət mürəkkəb maddələrdir; onlardan biri mütləq oksigendir (E−O\text{E}{-}\text{O} rabitəsi).
Əsasi oksidlər — Metal oksidləridir (Na2O\text{Na}_2\text{O}, CaO\text{CaO}, Fe2O3\text{Fe}_2\text{O}_3); suya reaksiya verib qələvi, turşuya reaksiya verib duz əmələ gətirir.
Turşu oksidləri — Qeyri-metal oksidləridir (CO2\text{CO}_2, SO3\text{SO}_3, N2O5\text{N}_2\text{O}_5, P2O5\text{P}_2\text{O}_5); suya reaksiya verib müvafiq turşu əmələ gətirir.
Amfoter oksidlər — Həm turşu, həm əsasla reaksiya verə bilən ikili xarakterli oksidlərdir (Al2O3\text{Al}_2\text{O}_3, ZnO\text{ZnO}, Cr2O3\text{Cr}_2\text{O}_3).
Biganə oksidlər — Nə turşu, nə əsasla adi şəraitdə reaksiya verməyən, duz əmələ gətirməyən oksidlərdir (CO\text{CO}, NO\text{NO}, N2O\text{N}_2\text{O}).
Oksidləşmə dərəcəsinin təsiri — Elementin oksidləşmə dərəcəsi artdıqca oksidin xarakteri turşuya doğru sürüşür (məs. CrO\text{CrO} — əsasi, Cr2O3\text{Cr}_2\text{O}_3 — amfoter, CrO3\text{CrO}_3 — turşu).
Oksidlərin təsnifatı
TipNümunələrXarakterik reaksiyasıƏmələ gələn məhsul
Əsasi oksidlərNa2O\text{Na}_2\text{O}, CaO\text{CaO}, Fe2O3\text{Fe}_2\text{O}_3Turşu ilə reaksiyaDuz + su
Turşu oksidləriSO3\text{SO}_3, CO2\text{CO}_2, P2O5\text{P}_2\text{O}_5, N2O5\text{N}_2\text{O}_5Su ilə reaksiyaTurşu (məs. H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4, H2CO3\text{H}_2\text{CO}_3)
Amfoter oksidlərAl2O3\text{Al}_2\text{O}_3, ZnO\text{ZnO}, Cr2O3\text{Cr}_2\text{O}_3Həm turşu, həm əsasla reaksiyaDuz + su (hər iki halda)
Biganə oksidlərCO\text{CO}, NO\text{NO}, N2O\text{N}_2\text{O}Reaksiya vermir (adi şəraitdə)Duz əmələ gətirmir

Cədvəl 1. Oksidlərin metallıq/qeyri-metallıq xarakterinə və oksidləşmə dərəcəsinə görə təsnifatı.

✎Turşu oksidinin suya reaksiyası
  1. 1Verilənlər: Kükürd(VI) oksid (SO3\text{SO}_3) suya birləşərək sulfat turşusu əmələ gətirir.
  2. 2Reaksiya tənliyi: SO3+H2O→H2SO4\text{SO}_3 + \text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{H}_2\text{SO}_4
  3. 3İzah: SO3\text{SO}_3 turşu oksididir (qeyri-metal oksidi). Su ilə reaksiyaya girərək müvafiq turşunu — sulfat turşusunu əmələ gətirir. Bu, turşu oksidlərinin ümumi xassəsidir.
  4. 4Müqayisə: Eyni şəraitdə CO\text{CO} (dəm qazı) suya reaksiya vermir — çünki CO\text{CO} biganə oksiddir, turşu oksidi deyil. Onu H2CO3\text{H}_2\text{CO}_3 (karbonat turşusu) anhidridi saymaq səhvdir.
🚫Tez-tez səhv

CO\text{CO} (dəm qazı) turşu oksidi deyil — o, biganə oksiddir. CO\text{CO}-nu H2CO3\text{H}_2\text{CO}_3 (karbonat turşusu) anhidridi hesab etmək yanlışdır. Karbonat turşusunun anhidridi CO2\text{CO}_2-dir.

💡Qeyd

Oksidin xarakterini təyin etmək üçün elementin metallıq/qeyri-metallıq xassəsinə və oksidləşmə dərəcəsinə bax. Eyni elementin müxtəlif oksidləşmə dərəcəli oksidləri fərqli siniflərə aid ola bilər: CrO\text{CrO} (əsasi) →\rightarrow Cr2O3\text{Cr}_2\text{O}_3 (amfoter) →\rightarrow CrO3\text{CrO}_3 (turşu).

Qaydalar

  1. 1Oksidlər iki elementdən ibarət olub, biri mütləq oksigendir (E–O rabitəsi); oksidləşmə dərəcəsi artdıqca turşu xarakteri güclənir.
  2. 2Əsasi oksidlər (metal oksidləri, məs. Na₂O, CaO) suya reaksiya verib qələvi, turşuya reaksiya verib duz əmələ gətirir.
  3. 3Turşu oksidləri (qeyri-metal oksidləri, məs. SO₃, CO₂, P₂O₅) suya reaksiya verib müvafiq turşu əmələ gətirir.
  4. 4Amfoter oksidlər (Al₂O₃, ZnO) həm turşu, həm əsasla reaksiya verir; biganə oksidlər (CO, NO, N₂O) isə nə turşu, nə əsasla reaksiya vermir.
  5. 5Ümumi səhv: CO-nu turşu oksidi (H₂CO₃-ün anhidridi) saymaq — CO biganədir; amfoter oksidləri isə sadəcə əsasi hesab etmək yanlışdır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq