g10k-1.3· Fəsil 1: Qeyri-üzvi birləşmələrin quruluşu· ~13 dəq

Duzların quruluşu və xassələri

Duzların növləri, adlandırma və alınması.

Duzlar metal atomu (bəzən ammonium ionu NH₄⁺) ilə turşu qalığından ibarət mürəkkəb maddələrdir. Onlar dörd əsas növə bölünür. Normal duzlarda turşunun bütün hidrogen atomları metalla əvəz olunub: NaCl, Na₂SO₄, CaCO₃. Turş duzlarda hidrogen qismən qalır: NaHCO₃ (natrium hidrogen-karbonat), NaHSO₄ (natrium hidrogen-sulfat) — bunlar yalnız çoxəsaslı turşulardan əmələ gəlir. Əsasi duzlarda isə metalın hidroksil qrupları (OH) tam neytrallaşmamış qalır: Cu(OH)Cl, Al(OH)SO₄. Qoşa duzlar iki fərqli metalın turşu qalığı ilə birləşməsindən alınır: KAl(SO₄)₂·12H₂O (şap). Duzlar adlandırılarkən əvvəlcə metalın adı, sonra turşu qalığının adı işlədilir: Na₂SO₄ — natrium sulfat, CaCl₂ — kalsium xlorid. Alınma yollarına turşu ilə əsasın neytrallaşması, metalın turşu ilə reaksiyası, əsasi oksidin turşu ilə reaksiyası və duz-duz qarşılıqlı çevrilməsi aiddir.

📌Nümunə

Məsələn, H₂SO₄ + 2NaOH → Na₂SO₄ + 2H₂O neytrallaşma reaksiyasında normal duz alınır.

Əsas terminlər

Duzlar — Metal atomu (və ya ammonium ionu

\text{NH}_4^+

) ilə turşu qalığından ibarət mürəkkəb maddələrdir.

Normal duzlar — Turşunun bütün hidrogen atomlarının metal atomu ilə tam əvəz olunduğu duzlardır; məsələn,

\text{NaCl}

\text{Na}_2\text{SO}_4

\text{CaCO}_3

Turş duzlar — Çoxəsaslı turşularda hidrogen atomlarının qismən metalla əvəz olunmasından alınan duzlardır; məsələn,

\text{NaHCO}_3

\text{NaHSO}_4

Əsasi duzlar — Metalın hidroksil qruplarının (

\text{OH}

) tam neytrallaşmadığı duzlardır; məsələn,

\text{Cu(OH)Cl}

\text{Al(OH)SO}_4

Qoşa duzlar — İki fərqli metal atomunun eyni turşu qalığı ilə birləşməsindən əmələ gələn duzlardır; məsələn,

\text{KAl(SO}_4\text{)}_2 \cdot 12\text{H}_2\text{O}

(şap).

Neytrallaşma reaksiyası — Turşu ilə əsasın qarşılıqlı təsiri nəticəsində duz və suyun əmələ gəldiyi reaksiyadır: turşu + əsas → duz + su.

Duzların əsas növləri

Duzun növü	Xüsusiyyəti	Nümunələr
Normal duzlar	Turşunun bütün H atomları metalla tam əvəz olunub	$\text{NaCl}$ , $\text{Na}_2\text{SO}_4$ , $\text{CaCO}_3$
Turş duzlar	Hidrogen qismən qalır (yalnız çoxəsaslı turşularda)	$\text{NaHCO}_3$ , $\text{NaHSO}_4$
Əsasi duzlar	Metalın OH qrupları tam neytrallaşmamış qalır	$\text{Cu(OH)Cl}$ , $\text{Al(OH)SO}_4$
Qoşa duzlar	İki fərqli metal + turşu qalığı	$\text{KAl(SO}_4\text{)}_2 \cdot 12\text{H}_2\text{O}$

Duzlar dörd əsas növə bölünür: normal, turş, əsasi və qoşa duzlar.

✎Neytrallaşma reaksiyası ilə normal duzun alınması

1Reaksiya tənliyini yaz: $\text{H}_2\text{SO}_4 + 2\text{NaOH} \rightarrow \text{Na}_2\text{SO}_4 + 2\text{H}_2\text{O}$
2Reagentləri müəyyən et: Turşu: $\text{H}_2\text{SO}_4$ (sulfat turşusu, çoxəsaslı). Əsas: $\text{NaOH}$ (natrium hidroksid).
3Alınan duzun növünü təyin et: $\text{Na}_2\text{SO}_4$ normal duzdur — $\text{H}_2\text{SO}_4$ -ün hər iki H atomu Na ilə tam əvəz olunub.
4Duzu adlandır: Metalın adı + turşu qalığının adı: natrium sulfat.

🚫Tez-tez səhv

Turş duzu ( $\text{NaHSO}_4$ ) turşu ilə ( $\text{H}_2\text{SO}_4$ ) səhv salmaq olmaz. Turş duz duzların bir növüdür, tərkibində hidrogen saxlasa da, metal atomu daşıyır.

💡Qeyd

Turş duzlar yalnız çoxəsaslı turşulardan ( $\text{H}_2\text{SO}_4$ , $\text{H}_3\text{PO}_4$ , $\text{H}_2\text{CO}_3$ ) əmələ gəlir; birəsaslı turşulardan ( $\text{HCl}$ , $\text{HNO}_3$ ) yalnız normal duz alınır.

Qaydalar

1Normal duzlarda turşunun bütün H atomları metalla əvəz olunub; turş duzlarda H qismən qalır (yalnız çoxəsaslı turşularda mümkündür).
2Əsasi duzlarda metalın OH qrupları tam neytrallaşmamış qalır: Cu(OH)Cl kimi yazılır.
3Duzun adı: metalın adı + turşu qalığının adı (xlorid, sulfat, nitrat, karbonat və s.).
4Neytrallaşma: turşu + əsas → duz + su; metalın turşu ilə reaksiyası: metal + turşu → duz + H₂↑.
5Turş duzu turşuyla qarışdırmaq səhvdir: NaHSO₄ duzun bir növüdür, H₂SO₄ turşusu deyil.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq