Ekoloji qarşılıqlı təsir, qida zənciri və piramida
Biotik əlaqələr, trofik zəncir, ekoloji piramida.
Canlılar arasındakı biotik əlaqələr ekosistemlərin əsasını təşkil edir. Mutualizm (simbioz) hər iki növə faydalıdır — məsələn, şibyənin tərkibindəki yosun və göbələk bir-birini qoruyur və qidalandırır. Kommensalizmdə bir növ faydalanır, digəri zərər görməz: epifitlər ağacın gövdəsinə yapışır, amma ağaca ziyan vurmur. Yırtıcılıqda bir növ (yırtıcı) digərini (qurban) ovlayıb parçalayır; parazitlikdə isə parazit sahibindən qidalanır, lakin onu dərhal öldürmür. Rəqabət iki növ arasında ümumi resursa (qida, yer, işıq) görə baş verir; növdaxili rəqabət ən kəskin formadır, çünki eyni növ eyni resurslara ehtiyac duyur. Qida (trofik) zənciri enerji axışını göstərir: produsent (yaşıl bitkilər) → I dərəcəli konsument (bitkiyeyən heyvan) → II dərəcəli konsument (ətyeyən) → redusent (bakteriya və göbələklər). Ekoloji piramidada hər növbəti trofik səviyyəyə enerjinin yalnız ~10%-i keçir — qalan 90% istilik şəklində itir.
Məsələn, 1000 kkal bitki enerjisi 100 kkal bitkiyeyənə, 10 kkal ətyeyənə, cəmi 1 kkal yüksək yırtıcıya çatır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Əlaqə növü | I növ | II növ | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Mutualizm (simbioz) | Faydalanır | Faydalanır | Şibyədə yosun və göbələk |
| Kommensalizm | Faydalanır | Neytral | Epifitlər ağac gövdəsində |
| Yırtıcılıq | Faydalanır (yırtıcı) | Zərər görür (ölür) | Canavar və dovşan |
| Parazitlik | Faydalanır (parazit) | Zərər görür (sağ qalır) | Bağırsaq qurdu və insan |
| Rəqabət | Zərər görür | Zərər görür | İki bitki işıq uğrunda |
Canlılar arasındakı əsas biotik əlaqə formaları və onların növlərə təsiri
- 1Produsent səviyyəsi: Yaşıl bitkilər fotosintez nəticəsində 1000 kkal enerji toplayır. Bu, piramidanın əsasını təşkil edən birinci trofik səviyyədir.
- 2I dərəcəli konsument: Bitkiyeyən heyvan (məsələn, çəyirtkə) bitkini yedikdə enerjinin yalnız 10%-i, yəni 100 kkal enerji bu səviyyəyə keçir. Qalan 900 kkal istilik şəklində itirilir.
- 3II dərəcəli konsument: Ətyeyən heyvan (məsələn, qurbağa) bitkiyeyəni yedikdə 100 kkal-ın 10%-i, yəni cəmi 10 kkal enerji bu səviyyəyə ötürülür.
- 4Yüksək yırtıcı: Ən yuxarı trofik səviyyədə yüksək yırtıcıya (məsələn, ilan) cəmi 10 kkal-ın 10%-i, yəni 1 kkal enerji çatır. Beləliklə, başlanğıc enerjinin 99.9%-i itirilmiş olur.
Səhv: Parazitlik ilə yırtıcılığı qarışdırmaq. Yırtıcı qurbanı ovlayıb dərhal öldürür, parazit isə sahibindən qidalanır, lakin onu dərhal öldürmür. Parazit üçün sahibin sağ qalması vacibdir.
Diqqət: Enerji piramidasının işarəsi hər zaman düzdür — yuxarıya doğru daralır. Lakin say piramidasının işarəsi bəzən tərsinə ola bilər, xüsusilə parazit-sahib qida zəncirlərində bir ağacın üzərində minlərlə parazit yaşaya bilər.
Qaydalar
- 1Mutualizm — hər iki növə faydalı əlaqə (nümunə: şibyədə yosun + göbələk); kommensalizm — biri faydalanır, digəri neytral; parazitlik — parazit faydalanır, sahib zərər görür, lakin tez ölmür.
- 2Rəqabət resurslar uğrunda mübarizədir; növdaxili rəqabət həmişə növlərarası rəqabətdən daha kəskindir.
- 3Qida zəncirinin sırası: produsent → I konsument (bitkiyeyən) → II konsument (ətyeyən) → redusent (parçalayıcı).
- 4Hər trofik səviyyəyə keçərkən enerjinin yalnız ~10%-i ötürülür; 90%-i istilik kimi itirilir — buna 10% qaydası deyilir.
- 5Enerji piramidasının işarəsi hər zaman düzdür (yuxarıya doğru daralır); say piramidasının işarəsi bəzən tərsinə ola bilər (parazit-sahib zəncirlərində).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir