Biomüxtəliflik, maddələr dövranı və qlobal problemlər
Biomüxtəliflik, karbon/azot dövranı, qlobal ekoloji problemlər.
Biomüxtəliflik dedikdə Yer kürəsindəki canlı aləmin gen, növ və ekosistem səviyyəsindəki bütöv müxtəlifliyi başa düşülür; bu müxtəliflik ekoloji tarazlığın əsasını təşkil edir. Biomüxtəlifliyin qorunması üçün qoruqlar, milli parklar, yasaqlıqlar yaradılır, nadir növlər isə «Qırmızı kitab»a daxil edilir. Biosferdə maddələr fasiləsiz dövr edir. Karbon dövranında avtotrof canlılar (bitkilər, yosunlar) fotosintez zamanı atmosferdən CO₂ udaraq üzvi maddə sintez edir; tənəffüs, yanma və çürümə proseslərində isə CO₂ yenidən atmosferə qayıdır. Azot dövranında azotfiksəedici bakteriyalar (Rhizobium və s.) atmosfer N₂-ni mənimsəyərək bitkilər üçün əlçatan formaya çevirir; nitrifikasiya bakteriyaları ammonium birləşmələrini nitritə, sonra nitrata oksidləşdirir; denitrifikasiya bakteriyaları isə nitrolu birləşmələri yenidən N₂-yə çevirir. Qlobal ekoloji problemlər arasında ən əsası istixana effektidir: CO₂ və CH₄-ün artması Yerin istilik balansını pozur, qlobal istiləşməyə gətirib çıxarır. Ozon qatının nazilməsi freon qazları nəticəsindədir — bu ayrı prosesdir, istixana effekti ilə qarışdırılmamalıdır. Turşu yağışları SO₂ və NO₂-nin atmosferdə su ilə birləşməsindən əmələ gəlir.
Məsələn, meşənin qırılması həm CO₂-ni udacaq avtotrof sayını azaldır, həm də biomüxtəlifliyi zədələyir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Problem | Əsas səbəb | Ətraf mühitə təsiri |
|---|---|---|
| İstixana effekti | CO₂ və CH₄ qazlarının atmosferdə artması | Qlobal istiləşmə, Yerin istilik balansının pozulması |
| Ozon qatının nazilməsi | Freon qazları | Atmosferin qoruyucu ozon təbəqəsinin zəifləməsi |
| Turşu yağışları | SO₂ və NO₂-nin atmosferdə su ilə birləşməsi | Ekosistemin, su hövzələrinin və tarixi abidələrin turşulaşması |
Hər üç problem bir-birindən fərqli səbəblərdən qaynaqlanır — istixana effekti ilə ozon qatının dağılması eyni proses deyil.
- 1Başlanğıc vəziyyət: Müəyyən ərazidə sıx meşə örtüyü mövcuddur; ağaclar fotosintez vasitəsilə atmosferdən CO₂ udur və biomüxtəlifliyi dəstəkləyir.
- 2Təsir: Meşə qırıldıqda CO₂ udan avtotrof canlıların (ağacların) sayı kəskin azalır, atmosferdə CO₂ miqdarı artmağa başlayır.
- 3Əlavə nəticə: Meşədə yaşayan növlər öz yaşayış mühitini itirir, biomüxtəliflik zədələnir, bəzi növlər məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşir.
- 4Yekun: Bir ekoloji hadisə həm karbon dövranını pozur, həm də biomüxtəlifliyə zərbə vurur — ekoloji problemlər bir-biri ilə sıx bağlıdır.
İstixana effekti ilə ozon qatının dağılmasını qarışdırmayın: birincinin səbəbi CO₂ və CH₄ artımı, ikincinin səbəbi isə freon qazlarıdır. Bunlar tamamilə fərqli iki ekoloji problemdir.
Biomüxtəlifliyin üç səviyyəsini (gen, növ, ekosistem) və mühafizə formalarını (qoruq, milli park, yasaqlıq, Qırmızı kitab) yadda saxlamaq üçün onları canlı təbiətin qorunma piramidası kimi təsəvvür edin: genetik müxtəliflik təməldə, növ ortada, ekosistem zirvədə.
Qaydalar
- 1Biomüxtəliflik gen, növ və ekosistem olmaqla üç səviyyədə nəzərdən keçirilir; «Qırmızı kitab» nəsli kəsilmə təhlükəsi olan növləri qeydə alır.
- 2Karbon dövranı: fotosintez CO₂-ni udur → üzvi maddəyə çevrilir; tənəffüs, yanma, çürümə CO₂-ni atmosferə qaytarır.
- 3Azot dövranı: azotfiksəedici bakteriyalar N₂ → NH₃/NH₄⁺; nitrifikasiya bakteriyaları NH₄⁺ → NO₂⁻ → NO₃⁻; denitrifikasiya bakteriyaları NO₃⁻ → N₂.
- 4İstixana effekti CO₂ və CH₄ artımından, ozon qatının dağılması isə freonlardan qaynaqlanır — bu iki problem bir-birindən fərqlidir.
- 5Turşu yağışları SO₂ və NO₂-nin atmosferdə su ilə birləşməsindən əmələ gəlir; ekosistemi, tarixi abidələri, su hövzələrini zərərli şəkildə turşulaşdırır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir