İnsanın təkamülü (antropogenez)
Antropogenezin dəlilləri və mərhələləri.
Antropogenez insanın təkamül yolu ilə formalaşma prosesidir. İnsan sistematik olaraq Xordalılar tipinə, Məməlilər sinifinə, Primatlar dəstəsinə aiddir. Antropogenezin dəlilləri üç qrupa bölünür: müqayisəli-anatomik dəlillər (rudimentlər — kor bağırsağın çıxıntısı (appendiks), üçüncü göz qapağı, xarici qulaq əzələləri; atavizmlər — çoxlu döş giləsi, quyruq), embrioloji dəlillər (Hekkel biogenetik qanununa görə insan embriosu inkişaf zamanı balıq, sürünən və digər onurğalılara məxsus quruluş xüsusiyyətlərini keçirir) və paleontoloji dəlillər (fosil qazıntı formaları). Antropogenezin mərhələləri: driopiteklər (ümumi əcdad) → avstralopiteklər (ikiayaqlılıq, 2-3 mln il) → arxantroplar/Homo erectus, o cümlədən Pitekantrop və Sinantrop (əmək alətləri, oddan istifadə) → paleoantroplar/Neandertal adamı → neoantroplar/Homo sapiens (Kromanyon, müasir insan). İnsanın inkişafında bioloji amillərlə (irsiyyət, dəyişkənlik, təbii seçmə) yanaşı sosial amillər — əmək, nitq, təfəkkür, ictimai həyat — həlledici rol oynamışdır.
Məsələn, Pitekantrop (Homo erectus) arxantrop mərhələsinə aid olub, əmək alətlərindən istifadə edir və odu mənimsəyirdi.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Mərhələ | Nümayəndələr | Əsas xüsusiyyətlər |
|---|---|---|
| Driopiteklər | Driopitek | İnsan və meymunların ümumi əcdadı |
| Avstralopiteklər | Avstralopitek | İlk ikiayaqlı hominidlər; 2-3 milyon il əvvəl yaşamışlar |
| Arxantroplar | Pitekantrop, Sinantrop (Homo erectus) | İlk əmək alətləri düzəltmiş, oddan istifadə etmişlər |
| Paleoantroplar | Neandertal adamı | Qədim insan mərhələsi |
| Neoantroplar | Kromanyon (Homo sapiens) | Müasir insan tipi |
Antropogenezin əsas mərhələlərinin ardıcıllığı: driopiteklərdən Homo sapiensə qədər
- 1Mərhələ aidiyyəti: Pitekantrop arxantrop mərhələsinə aiddir.
- 2Əmək fəaliyyəti: İlk dəfə əmək alətlərini düzəltmişdir.
- 3Oddan istifadə: Odu mənimsəmiş və ondan istifadə etmişdir.
Tez-tez qarışdırılır: rudimentlər funksiyasını itirmiş, geriləmiş orqanlardır (appendiks); atavizmlər isə uzaq əcdad əlamətlərinin təsadüfi bərpasıdır (quyruq). Rudiment normadır, atavizm nadir haldır.
Mərhələləri yadda saxlamaq üçün: D-A-A-P-N (Driopitek → Avstralopitek → Arxantrop → Paleoantrop → Neoantrop). İnsan müasir meymundan deyil, onlarla ümumi əcdaddan — driopitekdən — törəmişdir.
Qaydalar
- 1Antropogenezin mərhələləri ardıcıllığı: driopiteklər → avstralopiteklər → arxantroplar (Homo erectus) → paleoantroplar (Neandertal) → neoantroplar (Homo sapiens).
- 2Rudimentlər — inkişafda geriləmiş, funksiyasını itirmiş orqanlar (appendiks, üçüncü göz qapağı); atavizmlər — uzaq əcdad əlamətlərinin bərpası (çoxlu döş giləsi, quyruq).
- 3İnsan müasir meymundan deyil, onlarla ümumi əcdaddan — driopitekdən — törəmişdir; avropoid, monqoloid və neqroid irqləri vahid Homo sapiens növünün daxilindədir.
- 4Arxantroplar (Pitekantrop, Sinantrop) ilk əmək alətlərini düzəltmiş, oddan istifadə etmiş; avstralopiteklər isə ilk ikiayaqlı hominidlərdir.
- 5Sosial amillər (əmək, nitq, təfəkkür, ictimai həyat) insanın formalaşmasında bioloji amillərdən (təbii seçmə, mutasiya) daha həlledici rol oynamışdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir