Təkamülün istiqamətləri, sistematika və inkişaf tarixi
Aromorfoz/idioadaptasiya, bioloji tərəqqi, geoloji eralar.
Müasir biologiyada canlılar aləminin müxtəlifliyini izah etmək üçün Severtsov tərəfindən işlənib hazırlanmış makrotəkamül konsepsiyası əsas götürülür. Bu konsepsiyaya görə, canlı qrupları bioloji tərəqqi (fərd sayının artması, arealın genişlənməsi, yeni qrupların yaranması) və ya bioloji tənəzzül (əksi) yolu ilə inkişaf edə bilər. Bioloji tərəqqiyə üç əsas yolla nail olmaq mümkündür: 1) Aromorfoz — quruluşun ümumi mürəkkəbləşməsi, yeni yüksək təşkilat səviyyəsinə keçid (məs. sürünənlərdən quşlara keçiddə ürəyin 4 kameralı olması, ağciyərin inkişafı); 2) İdioadaptasiya — ümumi təşkilat səviyyəsi dəyişmədən konkret mühitə xüsusi uyğunlaşma (məs. müxtəlif quş dimdiklərinin müxtəlif qida növünə uyğunlaşması); 3) Ümumi degenerasiya — quruluşun sadələşməsi, parazitlik həyat tərzi üçün xarakterikdir (məs. lent qurdunda həzm sisteminin olmaması). Müasir sistematika taksonomik kateqoriyalar — aləm, tip/şöbə, sinif, dəstə, fəsilə, cins, növ — vasitəsilə təkamül əlaqələrini əks etdirir. Geoloji eralar ardıcıllığı: arxey → proterozoy → paleozoy → mezozoy → kaynozoy.
Məsələn, ağciyərli balıqların meydana gəlməsi aromorfoz olub, quru mühitinə keçidin yolunu açmışdır.
Əsas terminlər
| Yol | Xarakteristikası | Müşayiət olunduğu hadisə | Mənbədən nümunə |
|---|---|---|---|
| Aromorfoz | Ümumi quruluşun mürəkkəbləşməsi, yüksək təşkilat səviyyəsinə keçid | Ürəyin kameralaşması, ağciyərin inkişafı | Sürünənlərdən quşlara keçiddə ürəyin dörd kameralı olması |
| İdioadaptasiya | Ümumi səviyyə dəyişmədən konkret mühitə uyğunlaşma | Xüsusi orqan formasının dəyişməsi | Müxtəlif quş dimdiklərinin müxtəlif qida növünə uyğunlaşması |
| Ümumi degenerasiya | Quruluşun sadələşməsi, parazitlik həyat tərzi | Orqan sistemlərinin reduksiyası | Lent qurdunda həzm sisteminin olmaması |
Severtsova görə bioloji tərəqqiyə aparan üç əsas yol və onların fərqləndirici xüsusiyyətləri.
- 1Başlanğıc vəziyyət: Su mühitində yaşayan balıqlar yalnız qəlsəmə ilə tənəffüs edir, quru mühitinə keçid üçün uyğunlaşma yoxdur.
- 2Aromorfoz hadisəsi: Ağciyərli balıqlarda ağciyər tənəffüsü meydana gəlir — bu, quruluşun ümumi mürəkkəbləşməsi və yeni təşkilat səviyyəsinə keçiddir.
- 3Nəticə: Bu aromorfoz quru mühitinə keçidin yolunu açmış, onurğalıların quruya çıxması üçün təkamül əsası yaratmışdır.
Ümumi degenerasiya həmişə bioloji tənəzzül demək deyil. Parazit orqanizmlər üçün quruluşun sadələşməsi bioloji tərəqqi də ola bilər — fərd sayı arta, areal genişlənə bilər.
Geoloji eraların ardıcıllığını yadda saxlamaq üçün baş hərflərdən istifadə edə bilərsiniz: Arxey — Proterozoy — Paleozoy — Mezozoy — Kaynozoy. Paleozoy "qədim həyat", mezozoy "orta həyat", kaynozoy "yeni həyat" deməkdir.
Qaydalar
- 1Bioloji tərəqqinin 3 əlaməti: fərd sayının artması, arealın genişlənməsi, yeni yarımqrupların yaranması.
- 2Aromorfoz quruluşun ümumi mürəkkəbləşməsi ilə müşayiət olunur (ürəyin kameralaşması, ağciyər); idioadaptasiya ümumi səviyyəni dəyişmədən konkret mühitə uyğunlaşmadır.
- 3Ümumi degenerasiya quruluşun sadələşməsidir — parazitlər üçün bu bioloji tərəqqi də ola bilər, həmişə tənəzzül deyil.
- 4Geoloji eralar ardıcıllığı: arxey → proterozoy → paleozoy → mezozoy → kaynozoy.
- 5Sistematikada taksonomik sıra: aləm → tip/şöbə → sinif → dəstə → fəsilə → cins → növ.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir