g10b-5.1· Fəsil 5: Makrotəkamül· ~13 dəq

Makrotəkamülün dəlilləri

Paleontoloji, embrioloji, müqayisəli-anatomiya dəlilləri.

Makrotəkamül növdən yüksək taksonların — cins, fəsilə, sinif, tip — uzun geoloji dövrlər ərzindəki tarixi inkişafını öyrənir. Bu prosesi sübut edən bir neçə əsas dəlil qrupu mövcuddur. Paleontoloji dəlillər qazıntı qalıqlarına əsaslanır: keçid formaları (arxeopteriks — həm sürünən, həm quş əlamətlərini birləşdirən) və filogenetik sıralar (müasir at — Eohippus→Mesohippus→Merychippus→Equus ardıcıllığı) makrotəkamülü birbaşa sübut edir. Embrioloji dəlillərin əsasını Hekkelin biogenetik qanunu təşkil edir: ontogenez filogenezin qısa təkrarıdır, yəni fərdi inkişaf tarixi inkişafın əsas mərhələlərini qısaldılmış şəkildə keçir; müxtəlif onurğalıların erkən rüşeymləri bir-birinə çox oxşardır. Müqayisəli-anatomiya dəlilləri üç kateqoriyaya bölünür: homoloji orqanlar eyni mənşəli, lakin müxtəlif funksiyalı orqanlardır (quş qanadı, balina ön ətrafı, insan əli — hamısı onurğalı ön ətrafından törəyib); analoji orqanlar isə müxtəlif mənşəli, lakin eyni funksiyalı orqanlardır (kəpənək qanadı ilə quş qanadı — hər ikisi uçmağa xidmət edir, lakin mənşəyinə görə fərqlidir). Rudimentlər (insan büzdüm sümüyü, kor bağırsaq çıxıntısı) əcdaddan miras qalıb zəifləmiş orqanlardır; atavizmlər isə (insanda quyruq, çoxtüklülük) əcdad əlamətinin yenidən meydana gəlməsidir.

📌Nümunə

Məsələn: balinada aşkar edilən kiçik çanaq sümükləri quruda yaşamış dördayaqlı məməli əcdaddan qalma rudiment orqan hesab edilir.

Qrafiklər

Homoloji orqanlar (makrotəkamül dəlili): onurğalıların ön ətraflarında eyni sümük planı — insan qolu, balina üzgəci, yarasa qanadı
Homoloji orqanlar (makrotəkamül dəlili): onurğalıların ön ətraflarında eyni sümük planı — insan qolu, balina üzgəci, yarasa qanadı

Əsas terminlər

Makrotəkamül — Növdən yüksək taksonların — cins, fəsilə, sinif, tip — uzun geoloji dövrlər ərzindəki tarixi inkişafı.
Keçid formaları — İki böyük sistematik qrupun əlamətlərini özündə birləşdirən orqanizmlərdir. Məsələn, arxeopteriks həm sürünən, həm də quş əlamətlərini daşıyır.
Biogenetik qanun — Hekkel tərəfindən ifadə edilmişdir: ontogenez filogenezin qısa təkrarıdır, yəni fərdi inkişaf tarixi inkişafın əsas mərhələlərini qısaldılmış şəkildə keçir.
Homoloji orqanlar — Eyni mənşəli, lakin müxtəlif funksiyaları yerinə yetirən orqanlardır. Məsələn, quş qanadı, balina ön ətrafı və insan əli hamısı onurğalı ön ətrafından törəmişdir.
Analoji orqanlar — Müxtəlif mənşəli, lakin eyni funksiyanı yerinə yetirən orqanlardır. Məsələn, kəpənək qanadı ilə quş qanadı hər ikisi uçmağa xidmət edir, lakin mənşəyinə görə fərqlidir.
Rudimentlər — Əcdaddan miras qalmış, lakin təkamül prosesində inkişaf etməmiş və öz funksiyasını itirmiş orqanlardır. Məsələn, insan büzdüm sümüyü və kor bağırsaq çıxıntısı (appendiks).
Makrotəkamülün dəlil qrupları
Dəlil qrupuAlt kateqoriyaNümunə
PaleontolojiKeçid formalarıArxeopteriks (sürünən və quş əlamətləri)
PaleontolojiFilogenetik sıralarAt: Eohippus, Mesohippus, Merychippus, Equus ardıcıllığı
EmbriolojiBiogenetik qanunMüxtəlif onurğalıların erkən rüşeymlərinin oxşarlığı
Müqayisəli-anatomiyaHomoloji orqanlarQuş qanadı, balina ön ətrafı, insan əli
Müqayisəli-anatomiyaAnaloji orqanlarKəpənək qanadı və quş qanadı
Müqayisəli-anatomiyaRudimentlərİnsan büzdüm sümüyü, kor bağırsaq çıxıntısı
Müqayisəli-anatomiyaAtavizmlərİnsanda quyruq, çoxtüklülük
Molekulyar-genetikDNT və zülal oxşarlığıİnsan və şimpanze DNT-sinin təxminən 98-99 faiz eyniliyi

Makrotəkamülü sübut edən dörd əsas dəlil qrupu və onların alt kateqoriyaları.

✎Balinada rudiment orqanların təkamül dəlili kimi təhlili
  1. 1Müşahidə: Müasir balinaların bədən quruluşunda kiçik çanaq sümükləri aşkar edilir.
  2. 2Təhlil: Bu çanaq sümükləri balinanın üzmə hərəkətinə heç bir töhfə vermir və funksional əhəmiyyət daşımır.
  3. 3Nəticə: Aşkar edilən kiçik çanaq sümükləri balinanın quruda yaşamış dördayaqlı məməli əcdadlarından miras qalmış rudiment orqanlardır. Bu fakt balinaların quru onurğalılarından törədiyini göstərən makrotəkamül dəlili hesab edilir.
🚫Tez-tez səhv

Homoloji və analoji orqanları qarışdırmaq ən çox rast gəlinən səhvdir. Homoloji orqanlar eyni mənşəli olub müxtəlif funksiya daşıyır (quş qanadı ilə insan əli kimi), analoji orqanlar isə müxtəlif mənşəli olub eyni funksiya daşıyır (kəpənək qanadı ilə quş qanadı kimi). Fərqi mənşə birliyinə görə müəyyən edin.

💡Qeyd

Hekkelin biogenetik qanununu yadda saxlamaq üçün "ontogenez fərdin, filogenez növün tarixidir" qaydasını xatırlayın. Ontogenez (yunanca "ontos" — fərd) fərdi inkişaf, filogenez (yunanca "phylon" — nəsil) tarixi inkişaf deməkdir.

Qaydalar

  1. 1Paleontoloji dəlillər: qazıntı qalıqları, keçid formaları (arxeopteriks — sürünən+quş), filogenetik sıralar (at: Eohippus→Equus) makrotəkamülü birbaşa sübut edir.
  2. 2Biogenetik qanun (Hekkel): ontogenez filogenezin qısa təkrarıdır; müxtəlif onurğalıların erkən rüşeymləri bir-birinə oxşardır.
  3. 3Homoloji orqanlar eyni mənşəli, müxtəlif funksiyalıdır (quş qanadı, balina üzgəci, insan əli); analoji orqanlar müxtəlif mənşəli, eyni funksiyalıdır (kəpənək qanadı və quş qanadı).
  4. 4Rudimentlər inkişaf etməmiş, öz funksiyasını itirmiş əcdad orqanlarıdır (insan büzdüm sümüyü, kor bağırsaq çıxıntısı); atavizmlər əcdad əlamətinin nəsildə yenidən görünməsidir (insanda quyruq).
  5. 5Molekulyar-genetik dəlillər: DNT və zülal ardıcıllığının oxşarlığı qohumluq dərəcəsini göstərir; insanla şimpanzenin DNT-si ~98–99% eynidir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq