Yoluxucu xəstəliklər və onlara qarşı mübarizə
Törədicilərinə görə xəstəliklər, immunitet, mübarizə.
Yoluxucu xəstəliklər törədicilərinin təbiətinə görə bir neçə qrupa bölünür. Virus mənşəli xəstəliklərə qrip, QİÇS (törədicisi İİV), hepatit, suçiçəyi və qızılca aiddir; bu xəstəliklərə qarşı antibiotiklər faydasızdır, çünki antibiotiklər yalnız bakteriyaları məhv edir. Bakterial xəstəliklərə vərəm (Mycobacterium tuberculosis), dizenteriya, tetanoz, taun və xolera daxildir. Göbələk mənşəli xəstəliklər arasında dermatomikoz və kandidoz var. Parazit qurdların yaratdığı xəstəliklərə askaridoz və exinokokkoz, birhüceyrəli orqanizmlərə (protozoa) isə malyariya (törədicisi malyariya plazmodisi, daşıyıcısı dişi anofel ağcaqanadı) və amöb dizenteriyası aiddir. Buğumayaqlıların yaydığı xəstəliklər arasında gənənin yaydığı ensefalitin xüsusi əhəmiyyəti var. Mübarizə üsulları arasında peyvənd (aktiv immunitet formalaşdırır), zərdab (passiv immunitet), sanitar-gigiyena qaydaları, dezinfeksiya, karantin və antibiotik terapiyası (yalnız bakterial xəstəliklərə) fərqləndirilir.
Məsələn: malyariyadan qorunmaq üçün bataqlıqların qurudulması və anofel ağcaqanadlarına qarşı mübarizə aparılması — törədicini deyil, daşıyıcını aradan qaldırır.
Əsas terminlər
| Yoluxma yolu | Mexanizm | Nümunə xəstəliklər |
|---|---|---|
| Hava-damcı | Xəstə insanın asqırması, öskürməsi zamanı havaya yayılan damcılarla tənəffüs yolu ilə | Qrip, vərəm |
| Fekal-oral | Çirklənmiş su və ya qida vasitəsilə həzm sistemi ilə | Xolera, dizenteriya |
| Təmas | Xəstə insanla birbaşa təmas və ya onun əşyaları ilə | QİÇS, suçiçəyi |
| Transmissiv | Buğumayaqlılar (ağcaqanad, gənə) vasitəsilə qanla | Malyariya (anofel ağcaqanadı), ensefalit (gənə) |
Cədvəldə əsas yoluxma yolları, onların mexanizmi və hər yola aid tipik nümunə xəstəliklər göstərilir.
- 1Məsələnin qoyuluşu: İmtahan sualında malyariyanın törədicisi və daşıyıcısı soruşulur. Şagird tez-tez bu ikisini qarışdırır.
- 2Törədicinin müəyyən edilməsi: Malyariyanın törədicisi malyariya plazmodisidir. Bu, birhüceyrəli orqanizm (protozoa) olub, insanın qanında yaşayır və qırmızı qan hüceyrələrini məhv edir.
- 3Daşıyıcının müəyyən edilməsi: Daşıyıcı dişi anofel ağcaqanadıdır. Yalnız dişi fərd qan sorduğu üçün xəstəliyi insandan insana keçirə bilir.
- 4Mübarizə üsulunun seçilməsi: Bataqlıqların qurudulması və anofel ağcaqanadlarına qarşı mübarizə — bu tədbirlər törədicini yox, daşıyıcını aradan qaldırır. Daşıyıcı olmasa, xəstəlik yayıla bilməz.
- 5Əsaslandırma: İmtahanda 'törədici' deyiləndə birhüceyrəli orqanizm (plazmodi), 'daşıyıcı' deyiləndə buğumayaqlı (dişi anofel) nəzərdə tutulmalıdır. Bu iki anlayışı qarışdırmaq tipik səhvdir.
Antibiotiklər yalnız bakterial xəstəliklərə qarşı təsirlidir. Qrip, QİÇS, hepatit, suçiçəyi və qızılca virus mənşəli olduğu üçün antibiotiklər bu xəstəliklərə heç bir təsir göstərmir. İmtahanda bu səhv cavab ən çox rast gəlinən səhvlərdəndir.
Peyvənd aktiv immunitet formalaşdırır — orqanizm özü anticisim istehsal edir. Zərdab isə hazır anticisimlər daxil etməklə passiv immunitet yaradır. Profilaktika üçün peyvənd, təcili müdafiə üçün zərdab istifadə edilir. Bu iki anlayış imtahanda tez-tez qarışdırılır.
Qaydalar
- 1Antibiotiklər yalnız bakterial xəstəliklərə təsir edir; virus mənşəli xəstəliklərə (qrip, QİÇS, hepatit, suçiçəyi, qızılca) antibiotiklərin heç bir təsiri yoxdur.
- 2Malyariyanın törədicisi malyariya plazmodisi (protozoa), daşıyıcısı isə dişi anofel ağcaqanadıdır — törədici ilə daşıyıcını qarışdırmaq olmaz.
- 3Peyvənd orqanizmdə aktiv immunitet, zərdab isə hazır anticisimlər daxil etməklə passiv immunitet formalaşdırır.
- 4Yoluxma yolları: hava-damcı (qrip, vərəm), fekal-oral (xolera, dizenteriya), təmas (QİÇS, suçiçəyi), transmissiv — ağcaqanad/gənə vasitəsilə (malyariya, ensefalit).
- 5Göbələk mənşəli xəstəliklərə (dermatomikoz, kandidoz) nə antibiotik, nə də antiviral dərmanlar deyil, antifungal preparatlar tətbiq edilir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir