Epidemiologiya: infeksiya mənbələri və yoluxma
Yoluxma yolları, epidemiya/pandemiya, karantin.
Epidemiologiya yoluxucu xəstəliklərin yayılması, qarşısının alınması və nəzarət altına alınmasını öyrənən elmdir. İnfeksiya mənbəyi dedikdə xəstəliktörədici mikroorqanizmlərin çıxış nöqtəsi nəzərdə tutulur; buna xəstə insan, mikrobdaşıyıcı (simptomsuz daşıyıcı) və xəstə heyvanlar daxildir. Yoluxma yolları isə törədicinin bir canlıdan digərinə keçid mexanizmini göstərir. Hava-damcı yolu ilə qrip, vərəm, suçiçəyi yayılır; fekal-oral (qida-su) yolu ilə dizenteriya və qarın yatalağı (tif); birbaşa təmas yolu ilə dəri-zöhrəvi xəstəliklər; transmissiv yolla (gənə, ağcaqanad vasitəsilə) malyariya və ensefalitin yayılması; qan vasitəsilə isə hepatit B və İİV keçidi baş verir. Xəstəliyin yayılma miqyasına görə: epidemiya müəyyən ərazidə kütləvi yayılma, pandemiya isə qitələrarası yayılmadır; endemiya isə müəyyən coğrafi ərazidə daimi qeydə alınan xəstəlikdir. Profilaktik tədbirlər sırasında karantin (xəstənin izolyasiyası), sanitar-gigiyenik tədbirlər, peyvənd (immunizasiya) ən vacibləridir.
Məsələn: 2020-ci ildə COVID-19 xəstəliyi əvvəlcə bir ölkədə epidemiyaya çevrildi, ardından bütün qitələrə yayılaraq pandemiya elan edildi.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Yoluxma yolu | Mexanizm | Nümunə xəstəliklər |
|---|---|---|
| Hava-damcı | Tənəffüs yolu ilə, öskürək və asqırıq zamanı | Qrip, vərəm, suçiçəyi |
| Fekal-oral (qida-su) | Çirklənmiş qida və su ilə | Dizenteriya, qarın yatalağı (tif) |
| Birbaşa təmas | Dəri və selikli qişa vasitəsilə | Dəri-zöhrəvi xəstəliklər |
| Transmissiv | Gənə, ağcaqanad kimi buğumayaqlılar vasitəsilə | Malyariya, ensefalit |
| Qan vasitəsilə | Qan və qan məhsulları ilə təmas | Hepatit B, İİV |
Yoluxucu xəstəliklərin əsas ötürülmə mexanizmləri və onlara uyğun nümunə xəstəliklər.
- 1Başlanğıc: 2019-cu ilin sonunda Çində yeni koronavirus aşkar edildi və yerli səviyyədə yayılmağa başladı.
- 2Epidemiya: 2020-ci ilin əvvəlində xəstəlik bir ölkə daxilində kütləvi yayılaraq epidemiya səviyyəsinə çatdı.
- 3Pandemiya: Bir neçə ay ərzində COVID-19 bütün qitələrə yayıldı və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən pandemiya elan edildi.
Antibiotiklər yalnız bakterial infeksiyalara qarşı təsirlidir. Qrip, suçiçəyi, hepatit B və İİV kimi virus xəstəliklərinə antibiotik kömək etmir. Virus xəstəliklərində antibiotik qəbulu faydasız olmaqla yanaşı, antibiotik müqavimətinə səbəb ola bilər.
Karantin və izolyasiya fərqli anlayışlardır: karantin xəstənin təmasda olduğu sağlam insanları müşahidə altında saxlamaq, izolyasiya isə xəstənin özünü sağlamlardan ayırmaqdır. İmtahanda bu iki termini qarışdırmayın.
Qaydalar
- 1İnfeksiya mənbəyi üç qrupdan biridir: xəstə insan, mikrobdaşıyıcı (simptomsuz) və ya xəstə heyvan.
- 2Yoluxma yolları: hava-damcı (qrip, vərəm), fekal-oral (dizenteriya, tif), birbaşa təmas (dəri-zöhrəvi), transmissiv (həşərat/gənə — malyariya, ensefalit), qan (hepatit B, İİV).
- 3Miqyasına görə: endemiya — müəyyən ərazidə daimi; epidemiya — kütləvi yayılma; pandemiya — qitələrarası yayılma.
- 4Karantin xəstənin yaxın ətrafındakı sağlam insanları müşahidə altında saxlamaq üçündür; izolyasiya isə xəstənin özünün ayrılmasıdır.
- 5Antibiotiklər yalnız bakterial xəstəliklərə qarşı təsirlidir; virus xəstəliklərinə (qrip, İİV) antibiotik kömək etmir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir