Maddələr mübadiləsi, abiotik amillər və sağlam həyat
Metabolizm, abiotik amillər, sağlam həyat tərzi.
Maddələr mübadiləsi (metabolizm) orqanizmdə baş verən bütün kimyəvi çevrilmələrin məcmusudur və iki əks istiqamətli prosesdən ibarətdir: plastik mübadilə (assimilyasiya) zamanı sadə maddələrdən mürəkkəb üzvi birləşmələr sintez olunur, enerji isə udulur; energetik mübadilə (dissimilyasiya) zamanı isə mürəkkəb üzvi maddələr sadə komponentlərə parçalanır və enerji ayrılır. Bu iki proses bir-birindən ayrılmazdır: dissimilyasiya nəticəsində ayrılan enerji assimilyasiya üçün istifadə edilir. Metabolizm sürəti bir sıra amillərdən asılıdır: yaş (gənc orqanizmdə sürətlidir), hormonlar (tiroksin metabolizmi sürətləndirir), fiziki fəallıq, temperatur və qidalanma. Canlılara xarici mühitin cansız komponentlərinin — abiotik amillərin (işıq, temperatur, rütubət, atmosfer təzyiqi, torpağın kimyəvi tərkibi) — müəyyən optimal, minimum və maksimum həddləri vardır; bu həddlər dışında canlıların həyat fəaliyyəti zəifləyir. Sağlam həyat tərzi tarazlı qidalanmanı, mütəmadi fiziki hərəkəti (hipodinamiya — hərəkətsizlik — orqanizm üçün zərərlidir), kifayət qədər istirahəti, yuxu rejimini və ali sinir fəaliyyətini pozan stres ilə zərərli vərdişlərdən qaçınmağı əhatə edir.
Məsələn: qalxanvari vəzin tiroksin hormonu az ifraz etdikdə metabolizm yavaşıyır, şəxs kök düşür və ümumi zəiflik hiss edir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Plastik mübadilə (Assimilyasiya) | Energetik mübadilə (Dissimilyasiya) |
|---|---|---|
| İstiqamət | Sadə maddələrdən mürəkkəb birləşmələrə | Mürəkkəb maddələrdən sadə komponentlərə |
| Enerji | Udulur (sintez üçün sərf olunur) | Ayrılır (parçalanmadan əldə edilir) |
| Proses növü | Sintez | Parçalanma |
| Qarşılıqlı əlaqə | Dissimilyasiyadan alınan enerji ilə təmin olunur | Ayrılan enerji assimilyasiya üçün istifadə edilir |
Metabolizmin bir-birindən ayrılmaz iki əks istiqamətli prosesi
- 1Vəziyyət: Qalxanvari vəz normaldan az tiroksin hormonu ifraz edir.
- 2Fizioloji nəticə: Metabolizm sürəti yavaşıyır; orqanizmdə enerji sərfiyyatı azalır.
- 3Xarici əlamətlər: Şəxs kök düşür, ümumi zəiflik hiss edir, hərəkətsizliyə meyil yaranır.
- 4Səbəb: Tiroksin metabolizmi sürətləndirən əsas hormondur; onun çatışmazlığı bütün maddələr mübadiləsini ləngidir.
Şagirdlər tez-tez assimilyasiya və dissimilyasiyanı qarışdırır: plastik mübadilədə enerjinin ayrıldığını, energetik mübadilədə isə udulduğunu düşünürlər. Əslində əksinədir — assimilyasiya enerji udur (tikinti prosesidir), dissimilyasiya isə enerji ayırır (yandırma prosesidir).
Abiotik amillərin təsirini başa düşmək üçün hər növün özünəməxsus 'dözümlülük intervalı' olduğunu yadda saxlayın: optimal hədd — ən yaxşı inkişaf, minimum və maksimum həddlər — həyatın mümkün olduğu son sərhədlər, bu həddlərdən kənarda isə orqanizm məhv olur.
Qaydalar
- 1Plastik mübadilə (assimilyasiya) — sadə maddələrdən mürəkkəb üzvi birləşmələrin sintezi; enerji udulur. Energetik mübadilə (dissimilyasiya) — mürəkkəb maddələrin parçalanması; enerji ayrılır.
- 2Metabolizm sürətinə təsir edən amillər: yaş (gənclikdə sürətli), hormonlar (tiroksin sürətləndirir), temperatur, fiziki fəallıq, qidalanma.
- 3Abiotik amillər — cansız təbiətin amilləridir (işıq, temperatur, rütubət, təzyiq); hər canlı növü üçün optimal, minimum və maksimum həddlər mövcuddur.
- 4Hipodinamiya (hərəkətsizlik) metabolizmi zəiflədir, ürək-damar sisteminə və əzələ atrofiyasına mənfi təsir göstərir; mütəmadi fiziki hərəkət sağlam həyat tərzinin əsasıdır.
- 5Ali sinir fəaliyyətinin pozulması (stress, zərərli vərdişlər — siqaret, spirt, narkotik) immuniteti zəiflədir, maddələr mübadiləsini pozur və bir çox xəstəliyə zəmin yaradır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir