İrsi dəyişkənlik: mutasiya və kombinativ
Mutasiya növləri, kombinativ və korelyativ dəyişkənlik.
İrsi dəyişkənlik genotipin dəyişməsi nəticəsində yaranır və nəsildən-nəslə ötürülür. Onun əsas formaları mutasiya dəyişkənliyi, kombinativ dəyişkənlik və korelyativ dəyişkənlikdir. Mutasiya — DNT-nin nukleotid ardıcıllığında, xromosomun quruluşunda və ya xromosom sayında baş verən kəskin, təsadüfi, nöqtəvi və ya geniş miqyaslı dəyişmələrdir. Gen mutasiyaları nukleotid ardıcıllığını dəyişir; xromosom mutasiyaları xromosomun quruluşunu (çoxalma, itirilmə, inversiya, translokasiya) pozur; genom mutasiyaları isə xromosom sayını dəyişdirir — bunların arasında poliploidiya (xromosom dəstinin artması) əkinçilikdə tez-tez istifadə edilir. Mutagenlər fiziki (ionlaşdırıcı şüalar), kimyəvi (kolxisin, benzol) və bioloji (onkogen viruslar) ola bilər. Kombinativ dəyişkənlik cinsi çoxalmada baş verir: meyozda krossinqover, homoloji xromosomların təsadüfi ayrılması və qametlərin təsadüfi birləşməsi sayəsində valideyn genləri yeni kombinasiyalar yaradır — yeni gen yaranmır, mövcud genlər yeni cür düzülür. Korelyativ (əlaqəli) dəyişkənlik o deməkdir ki, bir əlamətin dəyişməsi digər əlamətləri də dəyişir.
Məsələn: poliploidiya nəticəsində yaranan tritikale bitkisinin hüceyrələri daha iri olduğundan, dən böyüklüyü, zülal miqdarı və digər kəmiyyət əlamətləri eyni vaxtda dəyişir — bu, korelyativ dəyişkənliyin tipik nümunəsidir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Mutasiya növü | Nə dəyişir | Formaları |
|---|---|---|
| Gen mutasiyası | Nukleotid ardıcıllığı | Bir və ya bir neçə nukleotidin dəyişməsi |
| Xromosom mutasiyası | Xromosomun quruluşu | Çoxalma, itirilmə, inversiya, translokasiya |
| Genom mutasiyası | Xromosomların sayı | Poliploidiya (dəstin artması), aneuploidiya (bir neçə xromosomun artıb-azalması) |
Cədvəl mutasiyanın üç əsas növünü, onların təsir səviyyəsini və formalarını göstərir.
- 1Verilən: Tritikale bitkisi poliploidiya nəticəsində yaranmış hibrid bitkidir. Onun hüceyrələri valideyn formalara nisbətən daha iridir.
- 2Müşahidə: Tritikale bitkisində təkcə hüceyrə ölçüsü deyil, eyni zamanda dən böyüklüyü, zülal miqdarı, bitkinin hündürlüyü və digər kəmiyyət əlamətləri də dəyişmişdir.
- 3İzah: Bu, korelyativ (əlaqəli) dəyişkənliyin tipik nümunəsidir: bir əsas əlamətin (hüceyrə ölçüsü) dəyişməsi onunla əlaqəli digər əlamətlərin (dən böyüklüyü, zülal miqdarı) eyni vaxtda dəyişməsinə səbəb olur. Poliploidiya zamanı genom səviyyəsindəki dəyişiklik bütöv bir sıra fenotipik əlamətləri paralel olaraq dəyişdirir.
İrsi dəyişkənlik ilə modifikasiya dəyişkənliyini qarışdırmayın. İrsi dəyişkənlik genotipi dəyişdirir və nəslə keçir; modifikasiya isə fenotipikdir, yalnız mühit təsiri ilə yaranır və irsən ötürülmür. İmtahanda ən çox buraxılan səhv məhz budur.
Kombinativ dəyişkənlik zamanı yeni gen yaranmır — sadəcə mövcud genlər yeni kombinasiyalarda düzülür. Bu anlayışı yadda saxlamaq üçün belə düşünün: kombinativ dəyişkənlik 'köhnə kartların yeni paylanması'dır, yeni kart çap olunmur.
Qaydalar
- 1İrsi dəyişkənlik genotipi dəyişdirir və nəslə keçir; modifikasiya isə fenotipik, irsi deyil — bu ikisini qarışdırmaq ən çox yayılmış səhvdir.
- 2Mutasiya növləri: gen (nukleotid ardıcıllığı dəyişir), xromosom (quruluş pozulur: çoxalma/itirilmə/inversiya/translokasiya), genom (xromosom sayı dəyişir: poliploidiya — artır, aneuploidiya — bir-neçə xromosom artıb-azalır).
- 3Mutagenlər fiziki (ionlaşdırıcı şüalar, ultrabənövşəyi), kimyəvi (kolxisin, benzol, formaldehid) və bioloji (onkogen viruslar) olmaqla üç qrupa bölünür.
- 4Kombinativ dəyişkənlik yeni gen yaratmır — meyozdakı krossinqover, xromosomların müstəqil düzülüşü və qametlərin təsadüfi birləşməsi mövcud genləri yeni kombinasiyalarda birləşdirir.
- 5Korelyativ dəyişkənlik bir əlamətin dəyişməsinin digər əlamətləri də dəyişdirməsidir; poliploidiya zamanı hüceyrə ölçüsünün artması bununla əlaqəli bir çox kəmiyyət əlamətini (toxum kütləsi, hündürlük) eyni vaxtda artırır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir