Modifikasiya dəyişkənliyi və fotoperiodizm
Qeyri-irsi dəyişkənlik, reaksiya norması, fotoperiodizm.
Dəyişkənlik — orqanizmlərin bir-birindən əlamətlərinə görə fərqlənməsidir. O, irsi (genotipik) və qeyri-irsi (fenotipik, modifikasiya) olmaqla iki əsas qrupa bölünür. Modifikasiya dəyişkənliyi mühit amilləri — işıq, istilik, qida, rütubət — təsiri altında fenotipin dəyişməsidir; bu zaman genotipdə heç bir dəyişiklik baş vermir, buna görə də əldə edilmiş bu dəyişikliklər növbəti nəslə ötürülmür. Hər bir əlamətin mühit şəraitinə uyğun olaraq dəyişə biləcəyi hüdud reaksiya norması adlanır; reaksiya normasının genişliyi genotip tərəfindən müəyyən edilir. Geniş reaksiya normasına malik əlamətlərə (boyun, kütlənin dəyişməsi) nisbətən qan qrupu kimi dar reaksiya norması olan əlamətlər mühit dəyişikliklərinə praktiki olaraq həssas deyil. Fotoperiodizm isə orqanizmlərin gündüz işığının uzunluğuna (fotoperioddakı dəyişikliyə) reaksiyasıdır: bitkilərdə çiçəkləmə mövsümünü, heyvanlarda istirahət dövrünü, köç miqrasiyasını və tüklənməni tənzimləyir.
Məsələn, eyni genotipə malik buğda toxumlarından alınan bitkilər dağlıq şəraitdə alçaqboy, ovalıqda isə hündürboylu olur — bu, reaksiya norması çərçivəsindəki modifikasiya dəyişkənliyidir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Növü | Xüsusiyyəti | Nümunə |
|---|---|---|
| Geniş reaksiya norması | Mühit şəraitindən asılı olaraq geniş hüdudda dəyişir | Boyun və kütlənin dəyişməsi |
| Dar reaksiya norması | Mühit dəyişikliklərinə praktiki olaraq həssas deyil, dar hüdudda dəyişir | Qan qrupu |
Reaksiya normasının genişliyi genotip tərəfindən müəyyən edilir. Geniş reaksiya normasına malik əlamətlər mühit amillərinə qarşı daha çevikdir, dar reaksiya norması olan əlamətlər isə sabit qalır.
- 1Vəziyyət: Eyni genotipə malik buğda toxumları götürülür və iki müxtəlif mühit şəraitində — dağlıq və ovalıq ərazidə əkilir.
- 2Müşahidə: Dağlıq şəraitdə bitən buğda bitkiləri alçaqboylu, ovalıq şəraitdə bitənlər isə hündürboylu olur.
- 3Səbəb: Boy əlaməti geniş reaksiya normasına malikdir. Dağlıq şəraitdə temperaturun aşağı, küləyin güclü olması kimi mühit amilləri boy artımını məhdudlaşdırır. Ovalıqda əlverişli şərait boyun daha çox artmasına imkan verir.
- 4Nəticə: Genotip eyni qaldığı halda, reaksiya norması çərçivəsində fenotip (boy) mühit şəraitinə uyğun dəyişmişdir. Bu, modifikasiya dəyişkənliyidir və növbəti nəslə ötürülmür.
Şagirdlər çox vaxt modifikasiya dəyişkənliyini irsi hesab edirlər. Əslində modifikasiya dəyişkənliyi zamanı genotip dəyişmir — yalnız fenotip mühitin təsiri ilə dəyişir, buna görə də əldə edilmiş dəyişikliklər nəsillərə ötürülmür.
Reaksiya normasını yadda saxlamaq üçün: genotip bir çərçivədir, mühit isə həmin çərçivə daxilində əlamətin harada yerləşəcəyini müəyyən edir. Boy və kütlə geniş çərçivədir, qan qrupu isə demək olar ki, hərəkətsiz nöqtədir.
Qaydalar
- 1Modifikasiya dəyişkənliyi mühitin təsiri ilə fenotipi dəyişdirir, lakin genotipi dəyişdirmir və nəslə keçmir.
- 2Reaksiya norması — əlamətin dəyişmə hüdudu olub genotiplə müəyyən olunur; boy/kütlə geniş, qan qrupu dar norma nümunəsidir.
- 3Fotoperiodizm — orqanizmlərin gün uzunluğuna reaksiyasıdır: bitkilərdə çiçəkləməni, heyvanlarda mövsümi dəyişmə və miqrasiyanı tənzimləyir.
- 4Eyni genotipli fərdlər müxtəlif mühit şəraitlərində müxtəlif fenotip nümayiş etdirə bilər — bu modifikasiya dəyişkənliyinin nümunəsidir.
- 5Ümumi səhv: modifikasiya dəyişkənliyini irsi hesab etmək — əslində bu dəyişikliklər genotipə aid deyil, ona görə nəsillərə ötürülmür.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir