g10b-7.1· Fəsil 7: Genetika· ~13 dəq

Monohibrid çarpazlaşma və Mendel qanunları

Dominantlıq, ayrılma qanunu 3:1, analiz çarpazlaşması.

Genetika irsiyyət və dəyişkənlik haqqında elmdir; bu elmin əsasını XIX əsrdə Qreqor Mendel noxud bitkisi üzərində apardığı təcrübələrlə qoymuşdur. Hər orqanizmdə əlamətlər genlər tərəfindən idarə olunur; bir genin alternativ formalarına allel deyilir. Dominant allel (A) resessiv alleli (a) örtdüyü üçün heteroziqot (Aa) fərddə yalnız dominant əlamət özünü göstərir. Hər iki alleli eyni olan fərd homoziqot (AA — dominant homoziqot, ya da aa — resessiv homoziqot) adlanır. Monohibrid çarpazlaşmada bir əlamət üzrə fərqli homoziqot valideynlər — dominant homoziqot (AA) × resessiv homoziqot (aa) — çarpazlaşdırılır: I qanuna görə F₁ nəslinin bütün fərdləri Aa genotipli və dominant fenotipli olur (uniformluq qanunu). F₁ × F₁ çarpazlaşmasında II qanuna görə F₂-də genotip nisbəti 1 AA : 2 Aa : 1 aa, fenotip nisbəti isə 3 dominant : 1 resessiv olur. Analiz çarpazlaşmasında dominant fenotipli fərdi (genotipini bilmədikdə) aa ilə çarpazlaşdırırlar: nəsil 1:1 olarsa fərd Aa, hamısı dominant olarsa AA-dır.

📌Nümunə

Məsələn: sarı (AA) × yaşıl (aa) noxud tohumlarını çarpazlaşdıranda F₁ hamısı sarı (Aa), F₂-də isə 75% sarı, 25% yaşıl olur.

Qrafiklər

Monohibrid çarpazlaşma (Aa × Aa): Punnett kvadratı, genotip 1:2:1, fenotip 3:1
Monohibrid çarpazlaşma (Aa × Aa): Punnett kvadratı, genotip 1:2:1, fenotip 3:1

Əsas terminlər

Genetika — İrsiyyət və dəyişkənlik haqqında elm.
Allel — Bir genin alternativ forması. Məsələn, dominant allel (A) və resessiv allel (a).
Dominant allel — Resessiv alleli örtən allel. Heteroziqot (Aa) fərddə yalnız dominant əlamət özünü göstərir.
Resessiv allel — Dominant allel tərəfindən örtülən allel. Yalnız resessiv homoziqot (aa) halda fenotipdə özünü göstərir.
Homoziqot — Hər iki alleli eyni olan fərd. AA dominant homoziqot, aa resessiv homoziqot adlanır.
Heteroziqot — Allelləri müxtəlif olan fərd (Aa). Fenotipdə yalnız dominant əlamət özünü göstərir.
Monohibrid çarpazlaşmada F₂ nəslinin nəticələri (F₁ × F₁)
GöstəriciNisbətİzah
Genotip nisbəti1 AA : 2 Aa : 1 aa1:2:1 nisbəti — Mendel II qanuna əsasən
Fenotip nisbəti3 dominant : 1 resessiv3:1 nisbəti — heteroziqot (Aa) dominant fenotipli olduğu üçün

F₂ nəslində genotip və fenotip nisbətləri fərqlidir. Heteroziqot fərdlər (Aa) dominant fenotipli olduğu üçün 3:1 fenotip nisbəti yaranır.

✎Noxud toxumlarının rəng əlaməti üzrə monohibrid çarpazlaşma
  1. 1Valideynlər (P): Sarı toxumlu dominant homoziqot (AA) ilə yaşıl toxumlu resessiv homoziqot (aa) çarpazlaşdırılır.
  2. 2Birinci nəsil (F₁): I qanuna (uniformluq qanunu) əsasən F₁ nəslinin bütün fərdləri Aa genotipli olur. Hamısı sarı rəngdədir, çünki sarı dominant, yaşıl resessiv əlamətdir.
  3. 3İkinci nəsil (F₂): F₁ fərdləri (Aa × Aa) çarpazlaşdırıldıqda II qanuna (ayrılma qanunu) əsasən F₂ nəslində 75% sarı, 25% yaşıl tohumlar alınır. Fenotip nisbəti 3:1, genotip nisbəti 1:2:1 olur.
🚫Tez-tez səhv

Genotip nisbətini (1:2:1) fenotip nisbəti (3:1) ilə qarışdırmaq olmaz. Heteroziqot fərdlər (Aa) dominant fenotipli olduğu üçün fenotipdə 3:1 nisbəti yaranır.

💡Qeyd

Analiz çarpazlaşmasını yadda saxlamaq üçün: dominant fenotipli fərdin genotipini müəyyən etmək istəyəndə onu resessiv homoziqot (aa) ilə çarpazlaşdır. Nəsil 1:1 nisbətində olarsa fərd Aa, bütün nəsil dominant olarsa fərd AA-dır.

Qaydalar

  1. 1I qanun (uniformluq): AA × aa → F₁ hamısı Aa, dominant fenotip göstərir.
  2. 2II qanun (ayrılma): Aa × Aa → F₂ fenotip nisbəti 3 dominant : 1 resessiv (3:1), genotip nisbəti 1 AA : 2 Aa : 1 aa (1:2:1).
  3. 3Dominant allel (A) resessiv alleli (a) örtür; heteroziqot (Aa) həmişə dominant fenotip göstərir.
  4. 4Analiz çarpazlaşması: dominant fenotipli fərdi aa ilə çarpazlaşdıraraq genotipini müəyyən edirik; nəticə 1:1 → Aa, hamısı dominant → AA.
  5. 5Genotip nisbəti (1:2:1) fenotip nisbəti (3:1) ilə eyni deyil; heteroziqot (Aa) dominant fenotiplidir, resessiv deyil.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq