g10b-1.2· Fəsil 1: Biosferdə istehsal və istehlak· ~13 dəq

Zülal biosintezi, ATF və energetik mübadilə

Biosintez, ATF, qlikoliz və oksigenli mübadilə.

Zülal biosintezi — hüceyrədə ən mühüm anabolik proseslərdən biridir və iki ardıcıl mərhələdə baş verir. Birinci mərhələ — transkripsiya nüvədə DNT-nin iki zəncirindən biri üzərində informasiya RNT-nin (i-RNT) sintezi ilə nəticələnir; i-RNT nüvəni tərk edib sitoplazmaya keçir. İkinci mərhələ — translyasiya ribosomda həyata keçirilir: i-RNT üzərindəki hər üçlü nukleotid ardıcıllığı (kodon) müvafiq transfer RNT-nin (t-RNT) antikodonuna komplement olaraq bağlanır, t-RNT isə ona uyğun amin turşusunu gətirir; beləliklə polipeptid zənciri qurulur. Hüceyrənin enerji valyutası — ATF (adenozintrifosfat) — makroergik fosfat rabitəsini qıranda enerji azad edir: ATF → ADF + F + enerji. Energetik mübadilə üç mərhələdən ibarətdir: hazırlıq (həzm), oksigensiz — qlikoliz (sitoplazmada: qlükoza → 2 pirouzum turşusu + 2 ATF), oksigenli (mitoxondridə: Krebs dövrü + oksidləşdirici fosforlaşma ≈ 36 ATF). Cəmi 1 mol qlükozanın tam parçalanmasından ~38 ATF alınır.

📌Nümunə

Məsələn: qlikoliz reaksiyası anaerob şəraitdə də gedir, buna görə intensiv yük zamanı əzələ hüceyrələri qlikolizlə 2 ATF hasil edib laktat əmələ gətirir.

Qrafiklər

Zülal biosintezi: nüvədə transkripsiya (DNT → mRNT), sitoplazmada ribosomda translyasiya (mRNT → zülal)
Zülal biosintezi: nüvədə transkripsiya (DNT → mRNT), sitoplazmada ribosomda translyasiya (mRNT → zülal)

Əsas terminlər

Transkripsiya — Nüvədə DNT-nin iki zəncirindən biri üzərində informasiya RNT-nin (i-RNT) sintezi prosesidir. Nəticədə yaranan i-RNT nüvəni tərk edib sitoplazmaya keçir.
Translyasiya — Ribosomda baş verən ikinci mərhələdir: i-RNT üzərindəki üçlü nukleotid ardıcıllığı (kodon) transfer RNT-nin (t-RNT) antikodonuna komplementar bağlanır, t-RNT uyğun amin turşusunu gətirir və polipeptid zənciri qurulur.
ATF (adenozintrifosfat) — Hüceyrənin enerji valyutası olan nukleotiddir. Makroergik fosfat rabitəsi qırıldıqda enerji azad edir: ATF səviyyəsindən ADF və F-ə qədər, üstəgəl enerji. Zülal deyil, nukleotiddir.
Qlikoliz — Energetik mübadilənin oksigensiz mərhələsidir. Sitoplazmada gedir, oksigen tələb olunmur. Bir mol qlükozadan iki ATF və iki pirouzum turşusu alınır. Anaerob şəraitdə də baş verə bilir.
Krebs dövrü — Oksigenli mübadilə mərhələsinin bir hissəsi olub mitoxondridə baş verir. Oksidləşdirici fosforlaşma ilə birlikdə təqribən otuz altı ATF hasil edir.
Oksidləşdirici fosforlaşma — Mitoxondridə gedən oksigenli mərhələ hissəsidir. Krebs dövrü ilə birlikdə bir mol qlükozadan təqribən otuz altı ATF sintez olunmasını təmin edir.
Energetik mübadilənin mərhələləri
MərhələBaş verdiyi yerOksigen tələbiAlınan ATF miqdarıMəhsullar
Hazırlıq (həzm)Həzm sistemiTələb olunmurATF alınmırSadə üzvi maddələr (monomerlər)
Oksigensiz — qlikolizSitoplazmaTələb olunmurİki ATFİki pirouzum turşusu
Oksigenli (Krebs dövrü + oksidləşdirici fosforlaşma)MitoxondriTələb olunurTəqribən otuz altı ATFKarbon qazı, su

Bir mol qlükozanın tam aerob parçalanmasından cəmi təqribən otuz səkkiz ATF (iki üstəgəl otuz altı) alınır.

✎İntensiv əzələ yüklənməsi zamanı enerji hasilatı
  1. 1Şərait: İntensiv fiziki yük zamanı əzələ hüceyrələrində oksigen çatışmazlığı yaranır, yəni anaerob şərait hökm sürür.
  2. 2Proses: Oksigen olmadığı üçün qlikoliz sitoplazmada baş verir. Bir mol qlükoza parçalanaraq iki ATF hasil edir.
  3. 3Əlavə məhsul: Qlikoliz nəticəsində pirouzum turşusu əmələ gəlir. Oksigen olmadığı üçün pirouzum turşusu Krebs dövrünə daxil ola bilmir, onun əvəzinə laktata çevrilir.
  4. 4Nəticə: Hər mol qlükozadan yalnız iki ATF alınır ki, bu da aerob parçalanmaya nisbətən (təqribən otuz səkkiz ATF) xeyli azdır. Laktat yığılması isə əzələ yorğunluğuna səbəb olur.
🚫Tez-tez səhv

Ən çox yayılan səhv: ATF-i zülal hesab etmək. ATF zülal deyil, nukleotiddir — adenin əsası, riboza şəkəri və üç fosfat qrupundan ibarətdir. Onun rolu enerji daşımaqdır, struktur zülalı deyil.

💡Qeyd

Mərhələlərin yerini yadda saxlamaq üçün: transkripsiya nüvədə (DNT oradadır), translyasiya ribosomda (zülal fabriki), qlikoliz sitoplazmada (oksigensiz), oksigenli mərhələ isə mitoxondridə (hüceyrənin enerji stansiyası) gedir. Hər birinin yerini prosesin məntiqinə bağlayaraq öyrənin.

Qaydalar

  1. 1Transkripsiya nüvədə DNT üzərində i-RNT sintezi, translyasiya isə ribosomda i-RNT-nin oxunması ilə zülal qurulmasıdır.
  2. 2ATF makroergik rabitəni qıraraq enerji azad edir: ATF → ADF + F + enerji; ATF zülal deyil, nukleotiddir.
  3. 3Qlikoliz sitoplazmada gedir, 1 mol qlükozadan 2 ATF və 2 pirouzum turşusu alınır, oksigen tələb olunmur.
  4. 4Oksigenli mərhələ (Krebs + oksidləşdirici fosforlaşma) mitoxondridə gedir və ≈36 ATF verir.
  5. 51 mol qlükozanın tam aerob parçalanmasından cəmi ~38 ATF (2 qlikoliz + 36 oksigenli) alınır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq