Canlılarda həyati proseslər
Qidalanma, tənəffüs, ifrazat, çoxalma, qıcıqlanma.
Canlı orqanizmlər bir sıra həyati prosesler həyata keçirərək yaşayır və biosferin maddə-enerji dövranını təmin edir. Qidalanma — orqanizmin enerji və plastik material əldə etməsidir: avtotroflar (bitkilər, bəzi bakteriyalar) üzvi maddəni fotosintez və ya xemosintez yolu ilə özləri sintez edir, heterotroflar isə (heyvanlar, göbələklər, əksər bakteriyalar) hazır üzvi maddə istifadə edir. Tənəffüs üzvi maddənin parçalanması ilə enerjinin (ATF) ayrılmasıdır: aerob tənəffüsdə O₂ iştirak edir, qlikoza tam parçalanır, ~38 ATF əmələ gəlir; anaerob tənəffüsdə (qıcqırma) O₂ olmadan cəmi 2 ATF ayrılır. İfrazat mübadilə məhsullarını xaric edir — bitkidə stomalar və yarpaq tökülməsi, heyvanda isə böyrək, dəri, ağciyər bu funksiyanı yerinə yetirir. Çoxalma növün davam etdirilməsini, qıcıqlanma isə mühit dəyişikliklərinə adaptiv reaksiyanı təmin edir: bitkidə tropizm/nastiya, heyvanda refleks.
Məsələn: günəbaxan işıq mənbəyinə tərəf əyilir (fototropizm) — bu qıcıqlanmanın bitkilərdəki tipik nümunəsidir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Aerob tənəffüs | Anaerob tənəffüs (qıcqırma) |
|---|---|---|
| Oksigen (O₂) | İştirak edir | İştirak etmir |
| Üzvi maddənin parçalanması | Tam parçalanır | Natamam parçalanır |
| Ayrılan ATF miqdarı | Təxminən 38 ATF | Cəmi 2 ATF |
| Enerji səmərəliliyi | Yüksək | Aşağı |
Aerob tənəffüs enerji baxımından anaerob tənəffüsdən daha səmərəlidir.
- 1Qıcıqlandırıcı: İşıq — xarici mühitdən gələn təsirdir.
- 2Qəbul: Günəbaxan bitkisi işığın istiqamətini hiss edir.
- 3Cavab reaksiyası: Bitki öz gövdəsini işıq mənbəyinə tərəf əyir.
- 4Mexanizm növü: Bu istiqamətli hərəkət fototropizm adlanır — tropizmin bir növüdür.
- 5Bioloji əhəmiyyəti: Bitkinin yarpaqlarının daha çox işıq udmasına şərait yaradır ki, bu da fotosintezin intensivliyini artırır.
Səhv: Anaerob tənəffüsdə də 38 ATF ayrıldığını düşünmək. Düzgün: Anaerob tənəffüsdə (qıcqırmada) cəmi 2 ATF ayrılır; 38 ATF yalnız aerob tənəffüsün nəticəsidir. İmtahanda bu rəqəmləri qarışdırmaq tipik səhvdir.
Diqqət: Avtotrof və heterotrof anlayışlarını qarışdırmayın. Avtotroflar (bitkilər, bəzi bakteriyalar) üzvi maddəni özləri sintez edir; heterotroflar (heyvanlar, göbələklər, əksər bakteriyalar) isə yalnız hazır üzvi maddə ilə qidalanır. Bu fərq qidalanma mövzusunun əsas təsnifat meyarıdır.
Qaydalar
- 1Avtotroflar üzvi maddəni özləri sintez edir (fotosintez və ya xemosintez), heterotroflar isə hazır üzvi maddə ilə qidalanır.
- 2Aerob tənəffüs O₂ iştirakı ilə ~38 ATF, anaerob tənəffüs isə O₂-siz yalnız 2 ATF verir — aerob daha səmərəlidir.
- 3İfrazat orqanları: bitkidə stomalar/yarpaq tökülməsi; heyvanda böyrək (əsas), dəri, ağciyər.
- 4Çoxalma qeyri-cinsi (mitoz) və cinsi (mayalanma) formada həyata keçirilir; cinsi çoxalmada variasiya çoxalır.
- 5Qıcıqlanma — xarici/daxili təsirlərə cavab: bitkidə tropizm (istiqamətli) və nastiya (istiqamətdən asılı olmayan), heyvanda refleks.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir