eg4b-5.1· Fəsil 5: Genetika, təkamül və ekologiya· ~15 dəq

Genetika və seleksiya

İrsiyyət və dəyişkənliyin əsas anlayışları (gen, allel, dominant və resessiv əlamətlər, genotip və fenotip, homoziqot və heteroziqot), Mendel qanunları (monohibrid 3:1, dihibrid 9:3:3:1), analizedici çarpazlaşma, cinsiyyətin genetikası və cinslə ilişikli irsiyyət, dəyişkənliyin növləri və seleksiyanın əsasları

Genetika orqanizmlərin irsiyyəti və dəyişkənliyi haqqında elmdir; əlamətləri müəyyən edən irsiyyət vahidi gendir, eyni genin müxtəlif formaları isə allel adlanır. Üstün (dominant) allel böyük hərflə (A), basılan (resessiv) allel kiçik hərflə (a) işarə olunur; orqanizmin allellər yığımı genotip (AA, Aa, aa), xarici görünüşü isə fenotipdir. Eyni allelləri daşıyan fərd homoziqot (AA və ya aa), müxtəlif allelləri daşıyan fərd heteroziqot (Aa) adlanır. Q. Mendel monohibrid çarpazlaşmada üç qanun aşkar etmişdir: birinci nəsil hibridlərin eyniliyi (Aa — hamısı dominant), parçalanma (Aa × Aa → fenotipcə 3:1, genotipcə 1:2:1) və dihibrid çarpazlaşmada əlamətlərin müstəqil paylanması (AaBb × AaBb → 9:3:3:1). İnsanda cinsiyyət xromosomları ilə müəyyən olunur: qadın XX, kişi XY; hemofiliya və daltonizm kimi bəzi əlamətlər X xromosomunda yerləşən resessiv genlərlə (cinslə ilişikli) ötürülür. Dəyişkənlik irsi (mutasiya, kombinativ) və qeyri-irsi (modifikasiya — mühitin təsiri ilə yaranır və nəsillərə keçmir) olur; seleksiya isə süni seçmə və hibridləşmə yolu ilə yeni sort, cins və ştammlar yaradır. Nümunə: noxudda sarı toxum (A) yaşıla (a) görə dominantdırsa, heteroziqot Aa × Aa çarpazlaşmasından alınan nəsildə təxminən 3 hissə sarı, 1 hissə yaşıl toxum (3:1 nisbəti) əmələ gəlir.

Əsas terminlər

Gen — Əlaməti müəyyən edən irsiyyət vahidi; eyni genin müxtəlif formaları allel adlanır.
Allel — Eyni genin müxtəlif formaları. Dominant böyük hərflə (A), resessiv kiçik hərflə (a) yazılır.
Dominant və resessiv — Dominant — basıb gizlədən üstün əlamət; resessiv — basılan, yalnız homoziqot (aa) halda görünən əlamət.
Genotip və fenotip — Genotip — orqanizmin allellər yığımı (AA, Aa, aa); fenotip — onun xarici görünüşü və əlamətlərinin məcmusu.
Homoziqot və heteroziqot — Homoziqot eyni allelləri (AA və ya aa), heteroziqot fərqli allelləri (Aa) daşıyır.
Modifikasiya dəyişkənliyi — Mühitin təsiri ilə yaranan qeyri-irsi dəyişkənlik; genotipi dəyişmir və nəsillərə keçmir.
Çarpazlaşma növləri və nəsil nisbətləri
ÇarpazlaşmaTipNəsil nisbəti
AA × aaMonohibrid (I qanun)F1 hamısı Aa, hamısı dominant
Aa × AaMonohibrid (II qanun)Fenotipcə 3:1, genotipcə 1:2:1
Aa × aaAnalizediciFenotipcə 1:1
AaBb × AaBbDihibrid (III qanun)Fenotipcə 9:3:3:1
AaBb × aabbAnalizedici dihibridFenotipcə 1:1:1:1

Mendel qanunları və əsas çarpazlaşma nisbətləri.

Dəyişkənliyin növləri və seleksiya obyektləri
AnlayışNümunəNəsillərə keçir?
İrsi dəyişkənlikMutasiya, kombinativBəli
Qeyri-irsi dəyişkənlikModifikasiya (mühit təsiri)Xeyr
SortBitki (süni seçmə qrupu)—
CinsHeyvan—
ŞtammMikroorqanizm—

Dəyişkənlik tipləri və seleksiyada sort/cins/ştamm uyğunluğu.

✎Monohibrid çarpazlaşma: Aa × Aa (noxudda sarı toxum)
  1. 1Şərt: Sarı toxum (A) yaşıla (a) görə dominantdır; hər iki valideyn heteroziqot Aa.
  2. 2P (valideynlər): Aa × Aa.
  3. 3Qametlər: Hər valideyn A və a qameti verir.
  4. 4F1 genotiplər: 1 AA : 2 Aa : 1 aa — genotipcə 1:2:1.
  5. 5Fenotip nisbəti: 3 sarı (AA, Aa) : 1 yaşıl (aa) = 3:1.
  6. 6Tətbiq: 100 toxumdan ~25-i (1/4-i) yaşıl (aa) olur.
✎Analizedici çarpazlaşma: Aa × aa ilə genotipi müəyyən etmək
  1. 1Məqsəd: Dominant fərdin genotipini (AA, yoxsa Aa) bilmək üçün aa ilə çarpazlaşdırılır.
  2. 2P (valideynlər): Aa × aa.
  3. 3Qametlər: Aa fərdi A və a verir; aa fərdi yalnız a verir.
  4. 4F1 genotiplər: 1 Aa : 1 aa.
  5. 5Fenotip nisbəti: 1 dominant : 1 resessiv = 1:1.
  6. 6Nəticə: Nəsildə resessiv (aa) fərdlərin çıxması valideynin Aa olduğunu göstərir.
🚫Tez-tez səhv

Allel ilə xromosomu qarışdırma: allel eyni genin formasıdır, xromosom isə çoxsaylı gen daşıyan DNT zəncir.

⚠️Diqqət

3:1 nisbəti yalnız Aa × Aa-ya aiddir. AA × Aa-da resessiv (aa) qətiyyən yaranmır, çünki AA yalnız A qameti verir.

⚠️Diqqət

Analizedici çarpazlaşma Mendelin qanunlarından deyil; o, genotipi (AA, yoxsa Aa) müəyyən edən texnikadır.

💡Qeyd

Yadda saxla: I qanun — F1 eyniliyi (Aa), II qanun — parçalanma 3:1, III qanun — müstəqil paylanma 9:3:3:1.

💡Qeyd

Hemofiliya və daltonizm X xromosomundakı resessiv genlədir; kişidə bir X olduğundan daha çox onlarda təzahür edir.

Qaydalar

  1. 1Gen irsiyyət vahididir; eyni genin müxtəlif formaları allel adlanır. Dominant (üstün) allel böyük hərflə (A), resessiv (basılan) allel kiçik hərflə (a) yazılır.
  2. 2Genotip orqanizmin allellər yığımıdır (AA, Aa, aa); fenotip isə onun xarici görünüşüdür. Homoziqot eyni allelləri (AA və ya aa), heteroziqot fərqli allelləri (Aa) daşıyır.
  3. 3Mendelin I qanunu (hibridlərin eyniliyi): AA × aa çarpazlaşmasında birinci nəslin (F1) hamısı Aa olur və yalnız dominant əlaməti göstərir.
  4. 4Mendelin II qanunu (parçalanma): monohibrid Aa × Aa çarpazlaşmasında fenotipcə 3:1 (3 dominant : 1 resessiv), genotipcə 1:2:1 (1 AA : 2 Aa : 1 aa) nisbəti alınır.
  5. 5Mendelin III qanunu (müstəqil paylanma): dihibrid AaBb × AaBb çarpazlaşmasında fenotipcə 9:3:3:1 nisbəti alınır. Analizedici çarpazlaşma Aa × aa → fenotipcə 1:1 nisbəti verir.
  6. 6İnsanda qadın XX, kişi XY-dir; hemofiliya və daltonizm X xromosomundakı resessiv genlərlə (cinslə ilişikli) ötürülür. Dəyişkənlik irsi (mutasiya, kombinativ) və qeyri-irsi (modifikasiya — irsən keçmir) olur; seleksiya yeni sort, cins və ştamm yaradır.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq