Təkamül və ekologiya
Çarlz Darvinin təkamül nəzəriyyəsi və onun hərəkətverici qüvvələri (irsi dəyişkənlik, yaşayış uğrunda mübarizə, təbii seçmə), təkamülün sübutları (paleontoloji, embrioloji, müqayisəli-anatomik, rudiment və atavizm), ekoloji amillər (abiotik, biotik, antropogen), populyasiya–biosenoz–ekosistem, qida zənciri (produsent, konsument, redusent) və biosfer haqqında V.İ.Vernadski təlimi ilə ətraf mühitin mühafizəsi
Müasir təkamül nəzəriyyəsinin əsasını 1859-cu ildə «Növlərin mənşəyi» əsərini nəşr etdirən Çarlz Darvin qoymuşdur; ona görə təkamülün hərəkətverici qüvvələri irsi dəyişkənlik, yaşayış uğrunda mübarizə və təbii seçmədir, nəticədə isə orqanizmlərin ətraf mühitə uyğunlaşması (adaptasiya) və yeni növlərin əmələ gəlməsi baş verir. Təkamülün başlıca sübutları paleontoloji (qazıntı qalıqları), embrioloji və müqayisəli-anatomik dəlillərdir; müqayisəli-anatomik dəlillərə homoloji orqanlar, kiçilmiş rudiment orqanlar və əcdad əlamətini bərpa edən atavizmlər aiddir. Ekologiyada orqanizmlərə təsir edən şəraitlər ekoloji amillər adlanır və üç qrupa bölünür: cansız təbiətlə bağlı abiotik amillər (işıq, temperatur, su), canlıların bir-birinə təsiri olan biotik amillər və insan fəaliyyəti ilə əlaqədar antropogen amillər. Eyni növ fərdlərin müəyyən ərazidə birliyi populyasiya, müxtəlif növ populyasiyaların birliyi biosenoz, biosenozun cansız mühitlə birgə təşkil etdiyi vahid sistem isə ekosistem (biogeosenoz) adlanır. Qida zəncirində üzvi maddəni istehsal edən yaşıl bitkilər produsent, hazır üzvi maddə ilə qidalanan otyeyən və ətyeyən heyvanlar konsument, ölü qalıqları parçalayan bakteriya və göbələklər isə redusent rolunu oynayır; enerji bir trofik səviyyədən digərinə təxminən 10% ötürülür. Yer üzərində canlıların yaşadığı təbəqəyə biosfer deyilir; onun haqqında təlimin əsasını V.İ.Vernadski qoymuş, nəsli kəsilməkdə olan növlər isə «Qırmızı kitab»a daxil edilərək mühafizə olunur. Nümunə: yaşıl ot (produsent) → siçan (otyeyən konsument) → ilan (ətyeyən konsument) → ölümdən sonra hamısı bakteriya və göbələklər (redusent) tərəfindən parçalanaraq maddələrin dövranı tamamlanır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Dəlil növü | Nəyə əsaslanır | Nümunə |
|---|---|---|
| Paleontoloji | Qazıntı qalıqları | Laylardakı dinozavr sümükləri |
| Embrioloji | Rüşeym inkişafının oxşarlığı | Müxtəlif növlərin rüşeym oxşarlığı |
| Müqayisəli-anatomik | Orqanların quruluş müqayisəsi | Homoloji orqanlar, rudiment, atavizm |
Müqayisəli-anatomik dəlilə homoloji orqanlar, rudimentlər və atavizmlər aiddir.
| Amil | Mənbəyi | Nümunə |
|---|---|---|
| Abiotik | Cansız təbiət | İşıq, temperatur, su, oksigen |
| Biotik | Canlılararası təsir | Bir balıq növünün başqasına təsiri |
| Antropogen | İnsan fəaliyyəti | Meşənin qırılması |
Suyun oksigen miqdarı cansız parametrdir, ona görə abiotik amildir.
- 1Zəncir: Ot → siçan → ilan → qartal; produsentdə (ot) 10 000 kC enerji var.
- 21-ci keçid (ot→siçan): 10 000 kC × 10% = 1000 kC siçana çatır.
- 32-ci keçid (siçan→ilan): 1000 kC × 10% = 100 kC ilana çatır.
- 43-cü keçid (ilan→qartal): 100 kC × 10% = 10 kC qartala çatır.
- 5Nəticə: Hər trofik səviyyəyə əvvəlkinin yalnız ~10%-i ötürülür; ilana 100 kC çatır.
- 11. İrsi dəyişkənlik: Populyasiyada fərdlər arasında irsi dəyişkənlik mövcuddur.
- 22. Mübarizə: Yaşayış uğrunda mübarizə baş verir.
- 33. Seçmə: Mühitə uyğunsuz fərdlər məhv olur (təbii seçmə).
- 44. Nəticə: Uyğunlaşmış fərdlər çox nəsil verir → adaptasiya və yeni növlərin əmələ gəlməsi.
Rudiment ≠ atavizm: rudiment kiçilmiş orqandır və demək olar hər kəsdə olur, atavizm isə əcdad əlamətinin ayrı-ayrı fərdlərdə yenidən təzahürüdür.
Qazıntı dinozavr sümükləri embrioloji yox, paleontoloji dəlildir; embrioloji dəlil rüşeym oxşarlığına əsaslanır.
Süni seçmə (insanın ən yaxşı heyvanları seçməsi) ilə təbii seçməni qarışdırma; təbii seçməni mühit aparır.
İyerarxiyanı yadda saxla: populyasiya → biosenoz → ekosistem (biogeosenoz) → biosfer (kiçikdən böyüyə).
Ekosistemdə maddələr dövran edir, enerji isə dövran etmir — daxil olub istilik kimi xaric olur.
Qaydalar
- 1Müasir təkamül nəzəriyyəsinin banisi Çarlz Darvindir; 1859-cu ildə «Növlərin mənşəyi» əsərini nəşr etdirmişdir (təkamülü ilk dəfə Lamark deyil, məhz Darvin elmi əsaslandırmışdır).
- 2Təkamülün hərəkətverici qüvvələri: irsi dəyişkənlik, yaşayış uğrunda mübarizə və təbii seçmə; nəticəsi isə uyğunlaşma (adaptasiya) və yeni növlərin əmələ gəlməsidir.
- 3Təkamülün sübutları: paleontoloji (qazıntı qalıqları), embrioloji və müqayisəli-anatomik dəlillər; rudiment kiçilmiş orqan, atavizm isə əcdada xas əlamətin yenidən təzahürüdür.
- 4Ekoloji amillər üç qrupa bölünür: abiotik (cansız təbiət — işıq, temperatur, su), biotik (canlılararası təsir) və antropogen (insan fəaliyyətinin təsiri).
- 5Birliklərin iyerarxiyası: populyasiya (eyni növ fərdləri) → biosenoz (müxtəlif növlər) → ekosistem/biogeosenoz (biosenoz + cansız mühit); qida zəncirində produsent (yaşıl bitki) → konsument (otyeyən, ətyeyən) → redusent (bakteriya, göbələk), enerji səviyyələr arasında ~10% keçir.
- 6Biosfer — Yer üzərində canlıların yaşadığı təbəqədir; bu təlimin əsasını V.İ.Vernadski qoymuş, nəsli kəsilmək təhlükəsi olan növlər «Qırmızı kitab»a salınaraq mühafizə edilir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir