eg4b-4.3· Fəsil 4: Sitologiya və molekulyar biologiya· ~15 dəq

Energetik mübadilə və hüceyrə bölünməsi

Fotosintez (xloroplast, işıq enerjisi, CO2 + H2O → qlükoza + O2), hüceyrə tənəffüsü (mitoxondri, qlükozanın oksidləşməsi və ATF), mitoz (2 diploid hüceyrə) və meyoz (4 haploid hüceyrə) müqayisəsi

Fotosintez yaşıl bitki hüceyrələrinin xloroplastlarında, işıq enerjisi (xlorofil) hesabına gedir: karbon qazı və su üzvi maddəyə (qlükozaya) və oksigenə çevrilir (CO2 + H2O → qlükoza + O2). Fotosintezin işıq fazası qranalarda gedir, orada su parçalanır, oksigen ayrılır və ATF əmələ gəlir; qaranlıq faza isə stromada gedir və CO2 mənimsənilir. Hüceyrə tənəffüsü (energetik mübadilə) əksinə bir prosesdir: qlükoza oksigenlə oksidləşərək karbon qazı, su və enerji (ATF) verir, bu proses əsasən mitoxondridə baş verir. Mərhələləri hazırlıq, qlikoliz (sitoplazmada, oksigensiz) və oksigenli (aerob) mərhələdir — ən çox ATF mitoxondridə oksigenli mərhələdə yaranır. Beləliklə fotosintez enerji toplayır, tənəffüs isə enerji azad edir. Hüceyrələrin bölünməsində mitoz bədən (somatik) hüceyrələrə aiddir: bir ana hüceyrədən iki eyni diploid (2n) qız hüceyrə əmələ gəlir (profaza, metafaza, anafaza, telofaza) və o, böyümə ilə regenerasiyanı təmin edir; meyoz isə cinsi hüceyrələrin (qametlərin) yaranmasıdır — bir ana hüceyrədən xromosom sayı yarıya enmiş dörd haploid (n) hüceyrə yaranır və krossinqover dəyişkənlik verir. Nümunə: insanın somatik hüceyrəsində 46 (23 cüt, 2n) xromosom var; meyoz nəticəsində qametdə (yumurta və ya spermatozoid) 23 (n) xromosom qalır, mayalanmada 23 + 23 = 46 bərpa olunur.

Qrafiklər

Mayoz — reduksiya bölünməsi: iki ardıcıl bölünmə nəticəsində 2n hüceyrədən 4 haploid (n) cinsi hüceyrə əmələ gəlir
Mayoz — reduksiya bölünməsi: iki ardıcıl bölünmə nəticəsində 2n hüceyrədən 4 haploid (n) cinsi hüceyrə əmələ gəlir

Əsas terminlər

Fotosintez — Yaşıl bitki hüceyrəsinin xloroplastında işıq enerjisi hesabına CO2 və sudan qlükoza və oksigen əmələ gəlməsi.
Hüceyrə tənəffüsü — Əsasən mitoxondridə qlükozanın oksigenlə oksidləşərək CO2, su və enerji (ATF) verməsi; energetik mübadilə.
ATF — Hüceyrədə əsas (universal) enerji daşıyıcısı maddə; adenozintrifosfat.
Mitoz — Somatik (bədən) hüceyrələrin bölünməsi: bir ana hüceyrədən iki eyni diploid (2n) qız hüceyrə əmələ gəlir.
Meyoz — Cinsi hüceyrələrin (qametlərin) yaranması: bir ana hüceyrədən dörd haploid (n) hüceyrə yaranır, xromosom sayı yarıya enir.
Krossinqover — Meyozda genlərin mübadiləsi; irsi dəyişkənliyə (genetik müxtəlifliyə) səbəb olur.
Fotosintez ilə hüceyrə tənəffüsünün müqayisəsi
ƏlamətFotosintezHüceyrə tənəffüsü
OrqanoidXloroplastMitoxondri
EnerjiToplayırAzad edir
Qaz mübadiləsiCO2 udur, O2 ayırırO2 udur, CO2 ayırır
SxemCO2 + H2O → qlükoza + O2qlükoza + O2 → CO2 + H2O

İki proses bir-birinə əksdir.

Mitoz ilə meyozun müqayisəsi
ƏlamətMitozMeyoz
Hüceyrə növüSomatik (bədən)Cinsi (qametlər)
Qız hüceyrə sayı24
Xromosom dəstiDiploid (2n)Haploid (n)
KrossinqoverGetmirGedir

Mitoz böyümə/regenerasiya, meyoz qamet yaranması üçündür.

✎İnsanda xromosom sayının dəyişməsi (meyoz və mayalanma)
  1. 1Somatik hüceyrə: İnsanın bədən hüceyrəsində 46 (23 cüt, 2n) xromosom var.
  2. 2Meyoz: Meyoz nəticəsində qametdə xromosom sayı yarıya enir: 23 (n).
  3. 3Qametlər: Yumurta 23, spermatozoid 23 xromosom daşıyır.
  4. 4Mayalanma: 23 + 23 = 46; ziqotda diploid (2n) dəst bərpa olunur.
✎2n = 16 olan növdə meyozun mərhələləri
  1. 1Başlanğıc: Somatik hüceyrədə 2n = 16 xromosom (diploid).
  2. 2Meyoz I: Xromosom sayı yarıya enir: 16 ÷ 2 = 8.
  3. 3Meyoz II: Xromatidlər ayrılır, lakin xromosom sayı 8 olaraq qalır.
  4. 4Nəticə: Dörd haploid hüceyrə, hər birində 8 xromosom.
🚫Tez-tez səhv

Meyoz qametlərin yaranmasıdır, somatik hüceyrələrin böyüməsini yox — böyümə və regenerasiya mitozun işidir.

🚫Tez-tez səhv

Xlorofil işığı udan piqmentdir; karotin xromoplastlara aiddir və bitkiyə sarı-narıncı rəng verir, əsas işıqudan piqment deyil.

⚠️Diqqət

Qaranlıqda fotosintez dayanır, lakin hüceyrə tənəffüsü işıqdan asılı olmadan davam edir.

💡Qeyd

Yadda saxla: xloroplast = enerji toplayır, mitoxondri = enerji azad edir; ən çox ATF mitoxondrideki oksigenli mərhələdə yaranır.

⚠️Diqqət

DNT replikasiyasından (S faza) sonra xromatid sayı ikiqat olur, amma xromosom sayı dəyişmir — məsələn 2n=36-da mitozdan sonra yenə 36 xromosom qalır.

Qaydalar

  1. 1Fotosintez xloroplastda, işıq enerjisi (xlorofil) hesabına gedir: CO2 + H2O → qlükoza (üzvi maddə) + O2; yalnız işıqlı yaşıl hüceyrələrdə baş verir.
  2. 2Fotosintezin işıq fazası qranalarda (su parçalanır, O2 ayrılır, ATF yaranır), qaranlıq fazası stromada (CO2 mənimsənilir) gedir.
  3. 3Hüceyrə tənəffüsü (energetik mübadilə) əsasən mitoxondridə gedir: qlükoza + O2 → CO2 + H2O + enerji (ATF); ən çox ATF oksigenli mərhələdə yaranır.
  4. 4Fotosintez enerji toplayır, hüceyrə tənəffüsü isə enerji azad edir — bunlar bir-birinə əks proseslərdir.
  5. 5Mitoz somatik hüceyrələrin bölünməsidir: bir ana hüceyrədən iki eyni diploid (2n) qız hüceyrə əmələ gəlir (böyümə, regenerasiya).
  6. 6Meyoz cinsi hüceyrələrin (qametlərin) əmələ gəlməsidir: bir ana hüceyrədən dörd haploid (n) hüceyrə yaranır, xromosom sayı yarıya enir, krossinqover dəyişkənliyə səbəb olur.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq