Üzvi maddələr, DNT/RNT, zülal sintezi
Hüceyrənin üzvi maddələri (zülallar, karbohidratlar, lipidlər, nuklein turşuları), DNT və RNT-nin quruluşu, azot əsaslarının komplementarlığı və zülal sintezinin mərhələləri — transkripsiya və translyasiya.
Hüceyrənin əsas üzvi maddələri zülallar, karbohidratlar, lipidlər və nuklein turşularıdır. Zülalların monomeri amin turşularıdır; onlar tikinti və ferment (katalizator) funksiyasını yerinə yetirir. Karbohidratların monomeri qlükozadır; nişasta və qlikogen enerji ehtiyatı kimi saxlanılır, lipidlər (yağlar) isə ehtiyat enerji mənbəyi olub hüceyrə membranının tərkibinə daxildir. Nuklein turşuları DNT və RNT-dir: DNT iki zəncirli spiraldır (Uotson–Krik modeli) və irsi məlumatı saxlayır, onun nukleotidi azot əsası + dezoksiriboza + fosfatdan ibarətdir. DNT-də azot əsasları komplementarlıq qaydası ilə birləşir: adenin–timin (A=T), quanin–sitozin (G≡S); RNT isə bir zəncirlidir, şəkəri ribozadır və timin əvəzinə urasil saxlayır (A–U). Zülal sintezi iki mərhələdə gedir: nüvədə transkripsiya (DNT → mRNT) baş verir, sonra ribosomda translyasiya (mRNT → zülal) gedir, burada genetik kod tripletdir (kodon = 3 nukleotid = 1 amin turşusu) və tRNT amin turşusunu antikodonu ilə gətirir. Nümunə: DNT zəncirinin bir hissəsi A–T–G–S olarsa, ona komplementar mRNT zənciri U–A–S–G şəklində sintez olunur (A→U, T→A, G→S, S→G).
Əsas terminlər
| Üzvi maddə | Monomer | Funksiya |
|---|---|---|
| Zülal | Amin turşusu | Tikinti, ferment (katalizator) |
| Karbohidrat | Qlükoza | Enerji (nişasta, qlikogen) |
| Lipid (yağ) | Yağ turşusu, qliserin | Ehtiyat enerji, membran komponenti |
| Nuklein turşusu | Nukleotid | İrsi məlumat (DNT, RNT) |
Hüceyrənin əsas üzvi maddələri, quruluş vahidləri və funksiyaları.
| Əlamət | DNT | RNT |
|---|---|---|
| Zəncir sayı | İki zəncir (spiral) | Bir zəncir |
| Şəkər | Dezoksiriboza | Riboza |
| Azot əsasları | A, T, G, S | A, U, G, S (timin yox) |
| Funksiya | İrsi məlumatı saxlayır | Zülal sintezində iştirak edir |
DNT ilə RNT arasındakı əsas fərqlər.
- 1Matris zənciri: DNT-nin matris zənciri verilir: T–A–S–G.
- 2Komplementarlıq qaydası: mRNT qurularkən A→U, T→A, G→S, S→G çevrilir.
- 3Hər nukleotidə uyğun cüt: T→A, A→U, S→G, G→S.
- 4Nəticə: Sintez olunan mRNT: A–U–G–S.
- 1Verilən: DNT-də adenin bütün nukleotidlərin 30%-ni təşkil edir.
- 2A=T qaydası: Komplementarlığa görə timin də 30% olur, A+T = 60%.
- 3Qalan pay: G+S = 100% − 60% = 40%.
- 4G=S qaydası: Quanin və sitozin bərabərdir: S = 40% ÷ 2 = 20%.
RNT zəncirini A–T–G–S kimi yazmaq səhvdir: RNT-də timin (T) olmur, onun yerinə urasil (U) yazılır.
Antikodon kodonla eyni deyil. Kodona komplementar yazılır: G–U–A kodonuna S–A–U antikodonu uyğun gəlir, G–U–A yox.
Yer üçün xatırlatma: transkripsiya Nüvədə, translyasiya Ribosomda — DNT → mRNT → zülal ardıcıllığı ilə.
Hidrogen rabitələrini qarışdırma: A=T iki, G≡S isə üç hidrogen rabitəsi ilə birləşir.
Bir amin turşusuna 3 nukleotid uyğun gəlir: nukleotid sayını amin turşusu sayına çevirərkən 3-ə vur və ya böl (məs. 6 nukleotid = 2 amin turşusu).
Qaydalar
- 1Üzvi maddələr və monomerləri: zülal — amin turşuları (ferment, tikinti); karbohidrat — qlükoza (nişasta/qlikogen, enerji); lipid/yağ — ehtiyat enerji və membran komponenti; nuklein turşuları — DNT və RNT (nukleotidlər).
- 2DNT iki zəncirli spiraldır (Uotson–Krik), irsi məlumatı saxlayır; nukleotidi = azot əsası + dezoksiriboza + fosfat turşusu qalığı.
- 3Komplementarlıq DNT-də: adenin–timin (A=T, iki hidrogen rabitəsi), quanin–sitozin (G≡S, üç hidrogen rabitəsi).
- 4RNT bir zəncirlidir, şəkəri riboza, timin əvəzinə urasil saxlayır (A ilə U cütləşir); növləri: mRNT (i-RNT, məlumat daşıyır), tRNT (amin turşusunu gətirir, antikodonu var), rRNT (ribosomun tərkibinə daxildir).
- 5Zülal sintezi: transkripsiya — DNT əsasında mRNT-nin sintezi, nüvədə gedir; translyasiya — mRNT əsasında zülalın yığılması, ribosomda gedir.
- 6Genetik kod tripletdir: kodon = ardıcıl 3 nukleotid = 1 amin turşusunu kodlaşdırır; komplementar zəncir/mRNT qurularkən A→T (RNT-də U), T→A, G→S, S→G çevrilir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir