eg4b-4.1· Fəsil 4: Sitologiya və molekulyar biologiya· ~15 dəq

Hüceyrə quruluşu və orqanoidlər

Prokariot və eukariot hüceyrələrin fərqi, eukariot hüceyrənin əsas orqanoidləri (nüvə, mitoxondri, ribosom, endoplazmatik şəbəkə, Qolci kompleksi, lizosom, xloroplast) və onların funksiyaları, bitki və heyvan hüceyrəsinin müqayisəsi

Bütün canlılar hüceyrələrdən təşkil olunub və hüceyrələr quruluşuna görə iki böyük qrupa — prokariot və eukariot hüceyrələrə bölünür. Prokariot hüceyrələrdə (bakteriyalar və göy-yaşıl yosunlarda) formalaşmış nüvə yoxdur; irsi məlumat sitoplazmada sərbəst yerləşən DNT-dən (nukleoid) ibarətdir və burada membranlı orqanoidlər olmur, yalnız ribosomlar vardır. Eukariot hüceyrələrdə (bitki, heyvan və göbələklərdə) isə membranla əhatə olunmuş həqiqi nüvə və müxtəlif membranlı orqanoidlər mövcuddur. Hər orqanoidin müəyyən vəzifəsi var: nüvə irsi məlumatı (DNT, xromosomları) saxlayır və hüceyrəni idarə edir, mitoxondri hüceyrə tənəffüsü zamanı ATF sintez edərək enerji verir, ribosom zülal sintez edir, endoplazmatik şəbəkə maddələri daşıyır və sintez edir, Qolci kompleksi maddələri qablaşdırıb sekresiya edir və lizosom əmələ gətirir, lizosom isə fermentlərlə hüceyrədaxili həzmi həyata keçirir. Yalnız bitki hüceyrəsində fotosintez aparan yaşıl xloroplastlar, sellülozalı hüceyrə divarı və iri vakuol olur, heyvan hüceyrəsində isə bölünmədə iyşəkilli aparat yaradan sentriol vardır. Nümunə: əzələ hüceyrəsi çoxlu enerji tələb etdiyi üçün onun sitoplazmasında çoxlu mitoxondri olur, çünki məhz mitoxondridə tənəffüs nəticəsində ATF sintez olunur.

Əsas terminlər

Prokariot hüceyrə — Formalaşmış nüvəsi və membranlı orqanoidləri olmayan hüceyrə (bakteriya, göy-yaşıl yosun); DNT sitoplazmada sərbəstdir (nukleoid).
Eukariot hüceyrə — Membranla əhatə olunmuş həqiqi nüvəsi və membranlı orqanoidləri olan hüceyrə (bitki, heyvan, göbələk).
Mitoxondri — Hüceyrə tənəffüsü zamanı ATF sintez edən enerji mərkəzi; «hüceyrənin enerji stansiyası».
Ribosom — Zülal sintezini həyata keçirən orqanoid; prokariotda da mövcuddur.
Lizosom — Fermentlərlə hüceyrədaxili həzmi həyata keçirən orqanoid; Qolci kompleksi tərəfindən əmələ gətirilir.
Xloroplast — Yalnız bitki (yaşıl) hüceyrəsində fotosintez aparan orqanoid.
Orqanoid və funksiyası
OrqanoidFunksiya
Nüvəİrsi məlumatı (DNT, xromosomları) saxlayır, idarə edir
MitoxondriTənəffüslə ATF sintez edir (enerji)
RibosomZülal sintez edir
EPŞMaddələri daşıyır və sintez edir
Qolci kompleksiQablaşdırır, sekresiya edir, lizosom yaradır
LizosomFermentlərlə hüceyrədaxili həzm aparır
XloroplastFotosintez aparır

Eukariot hüceyrənin əsas orqanoidləri və vəzifələri.

Bitki və heyvan hüceyrəsinin müqayisəsi
ƏlamətBitki hüceyrəsiHeyvan hüceyrəsi
XloroplastVarYoxdur
Sellülozalı hüceyrə divarıVarYoxdur
İri mərkəzi vakuolVarYoxdur
SentriolYoxdurVar
Nüvə, mitoxondri, ribosomVarVar

Yalnız bitkiyə xas: xloroplast, divar, iri vakuol; yalnız heyvana xas: sentriol.

✎Naməlum hüceyrəni təyin et: nüvə yox, mitoxondri yox, ribosom var
  1. 11. Verilən: Hüceyrədə formalaşmış nüvə yoxdur, mitoxondri yoxdur, lakin ribosom mövcuddur.
  2. 22. Nüvə əlaməti: Formalaşmış nüvənin olmaması prokariot hüceyrəyə işarədir.
  3. 33. Orqanoid əlaməti: Membranlı orqanoid (mitoxondri) yoxdur, yalnız ribosom var — bu da prokariotə uyğundur.
  4. 44. Nəticə: Bu, prokariot hüceyrədir (məsələn, bakteriya).
✎Sekresion zülalın hüceyrədən xaric edilmə yolu
  1. 11. Nüvə: Nüvədə DNT → mRNT köçürülür.
  2. 22. Ribosom: Dənəvər EPŞ üzərindəki ribosomda zülal sintez olunur.
  3. 33. Qolci kompleksi: Zülal Qolci kompleksinə keçir və qablaşdırılır.
  4. 44. Sekresiya: Sekresiya qabarcığı ilə hüceyrə membranından xaric olur.
💡Qeyd

Yadda saxla: tənəffüs (ATF) — mitoxondri, fotosintez — xloroplast. İkisini qarışdırma.

🚫Tez-tez səhv

Zülal sintezini mitoxondri yox, ribosom edir; mitoxondri yalnız ATF sintez edir.

🚫Tez-tez səhv

Xromosomlar nüvədə yerləşir, sitoplazmada yox; prokariotda isə nukleoid şəklindədir.

⚠️Diqqət

«Bütün hüceyrələrdə membranlı orqanoid var» səhvdir: prokariotda membranlı orqanoid yoxdur, yalnız ribosom var.

💡Qeyd

Lizosomu Qolci kompleksi yaradır; əlaqə əksinə deyil.

Qaydalar

  1. 1Prokariot hüceyrədə (bakteriya, göy-yaşıl yosun) formalaşmış nüvə və membranlı orqanoidlər yoxdur; DNT sitoplazmada sərbəstdir (nukleoid) və yalnız ribosom var.
  2. 2Eukariot hüceyrədə (bitki, heyvan, göbələk) membranla əhatə olunmuş həqiqi nüvə və membranlı orqanoidlər vardır.
  3. 3Nüvə irsi məlumatı (DNT, xromosomları) saxlayır və hüceyrənin fəaliyyətini idarə edir; ribosom zülal sintez edir.
  4. 4Mitoxondri hüceyrə tənəffüsü zamanı ATF sintez edən enerji mərkəzidir («hüceyrənin enerji stansiyası»).
  5. 5Qolci kompleksi maddələri qablaşdırıb sekresiya edir və lizosomları əmələ gətirir; lizosom isə fermentlərlə hüceyrədaxili həzmi aparır; EPŞ maddələri daşıyır və sintez edir.
  6. 6Xloroplast yalnız bitki (yaşıl) hüceyrəsində fotosintez aparır; sentriol əsasən heyvan hüceyrəsinə, hüceyrə divarı və iri vakuol isə bitki hüceyrəsinə xasdır.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq