Sinir sistemi, endokrin sistem, hiss orqanları, çoxalma
Neyronun quruluşu və reflektor qövs, mərkəzi və periferik sinir sistemi, baş beynin hissələri (böyük yarımkürələr, beyincik, uzunsov beyin), endokrin vəzilər və hormonları (hipofiz, qalxanabənzər vəzi, mədəaltı vəzi, böyrəküstü vəzi), hiss orqanları (göz, qulaq) və insanın çoxalma sistemi
Sinir sisteminin əsas quruluş və funksiya vahidi sinir hüceyrəsi — neyrondur; neyron gövdə, qısa çıxıntılar (dendrit) və uzun çıxıntı (akson) ilə oyanmanı ötürür. Sinir sistemi mərkəzi sinir sisteminə (baş beyni və onurğa beyni) və periferik sinir sisteminə (sinirlər) bölünür. Baş beynin böyük yarımkürələrinin qabığı şüur və ali sinir fəaliyyətini, beyincik hərəkətlərin koordinasiyası və müvazinəti, uzunsov beyin isə tənəffüs və ürək-damar mərkəzlərini idarə edir. Daxili sekresiya (endokrin) vəziləri hormonları birbaşa qana ifraz edir: hipofiz böyümə hormonu, qalxanabənzər vəzi tiroksin (yod tələb edir), mədəaltı vəzi insulin (qanda şəkəri azaldır), böyrəküstü vəzi isə adrenalin ifraz edir. Hiss orqanları ətraf mühitdən məlumat alır: göz görmə (torlu qişadakı çöpcüklər və kolbacıqlar), qulaq isə eşitmə və müvazinət orqanıdır. İnsanın çoxalmasında kişi cinsi vəzisi (toxumcuq) spermatozoid, qadın cinsi vəzisi (yumurtalıq) yumurta hüceyrə yaradır; mayalanmadan ziqot, sonra rüşeym əmələ gəlir və rüşeym cift vasitəsilə qidalanır. Nümunə: insan birdən təhlükə görəndə böyrəküstü vəzi qana adrenalin ifraz edir, ürək döyüntüsü sürətlənir; əgər qanda şəkər artarsa, mədəaltı vəzinin insulini onu normaya endirir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Vəzi | Hormon | Funksiya / pozulma |
|---|---|---|
| Hipofiz | Böyümə hormonu | Azlığı cırtdanlıq, çoxluğu nəhənglik |
| Qalxanabənzər vəzi | Tiroksin | Yod tələb edir; çatışmazlığı zob |
| Mədəaltı vəzi | İnsulin | Qanda şəkəri azaldır; azlığı şəkərli diabet |
| Böyrəküstü vəzi | Adrenalin | Ürək döyüntüsünü sürətləndirir |
Hər hormonu düzgün vəzi ilə uyğunlaşdır.
| Hissə | Funksiya |
|---|---|
| Böyük yarımkürələrin qabığı | Şüur və ali sinir fəaliyyəti |
| Beyincik | Hərəkətlərin koordinasiyası və müvazinət |
| Uzunsov beyin | Tənəffüs və ürək-damar mərkəzləri |
Mərkəzi sinir sistemi: baş beyni və onurğa beyni.
- 11: Reseptor qıcığı qəbul edir.
- 22: Hissi neyron oyanmanı mərkəzə aparır.
- 33: Mərkəzi sinir sistemi məlumatı emal edir.
- 44: Hərəki neyron cavabı işçi orqana ötürür.
- 55: İşçi orqan cavab reaksiyasını yerinə yetirir.
- 11: Toxumcuq spermatozoid, yumurtalıq yumurta hüceyrə yaradır.
- 22: Fallopiy borucuğunda mayalanma baş verir.
- 33: Spermatozoid + yumurta hüceyrə birləşib ziqot əmələ gətirir.
- 44: Ziqotdan rüşeym inkişaf edir.
- 55: Rüşeym cift vasitəsilə ananın qanından qidalanır.
Çöpcüklər rəng görmür; onlar alaqaranlıqda işləyir. Rəngi kolbacıqlar görür, lakin zəif işıqda işləmir.
İnsulin mədəaltı vəzinin, adrenalin böyrəküstü vəzinin, tiroksin qalxanabənzər vəzinin hormonudur — qarışdırma.
Cırtdanlıq və nəhənglik hipofizin böyümə hormonu ilə bağlıdır; zob və miksedema isə qalxanabənzər vəzi (tiroksin) ilə.
Yadda saxla: sinir tənzimi sürətli və impulslarla, hormonal (humoral) tənzim isə yavaş və qan vasitəsilə gedir.
Onurğa beyni mərkəzi sinir sisteminə aiddir; periferik sinir sistemini yalnız sinirlər təşkil edir.
Qaydalar
- 1Sinir sisteminin quruluş və funksiya vahidi neyrondur (gövdə + dendritlər + akson); mərkəzi sinir sistemi baş beyni və onurğa beynindən, periferik sinir sistemi isə sinirlərdən ibarətdir.
- 2Baş beyində böyük yarımkürələrin qabığı şüur və ali fəaliyyəti, beyincik hərəkətlərin koordinasiyası və müvazinəti, uzunsov beyin tənəffüs və ürək-damar mərkəzlərini idarə edir.
- 3Reflekslər şərtsiz (anadangəlmə) və şərti (qazanılmış — İ.P.Pavlov) olur; reflektor qövs reseptor → hissi neyron → mərkəzi sinir sistemi → hərəki neyron → işçi orqan yolu ilə keçir.
- 4Endokrin (daxili sekresiya) vəziləri hormonları qana ifraz edir: hipofiz böyümə hormonu (azlığı cırtdanlıq, çoxluğu nəhənglik), qalxanabənzər vəzi tiroksin (yod tələb edir, çatışmazlığı zob/miksedema).
- 5Mədəaltı vəzi insulin ifraz edir və qanda şəkəri azaldır; insulin çatışmazlığında şəkərli diabet yaranır. Böyrəküstü vəzi adrenalin ifraz edir.
- 6Hiss orqanları: göz — görmə (torlu qişada çöpcüklər alaqaranlıqda, kolbacıqlar rəng görmədə), qulaq — eşitmə və müvazinət; çoxalmada toxumcuq spermatozoid, yumurtalıq yumurta hüceyrə yaradır, mayalanma → ziqot → rüşeym.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir