eg4b-3.5· Fəsil 3: İnsan anatomiyası və fiziologiyası· ~14 dəq

İmmunitet, qan qrupları və Rh-faktor

Spesifik və qeyri-spesifik immunitet, antigen–antitel mexanizmi, B- və T-limfositlər, aktiv və passiv immunlaşma (vaksin, zərdab), ABO qan qrupları sistemi, Rh-faktor, qan köçürmə qaydaları və uyğunsuzluq nəticələri

İmmunitet orqanizmin xarici (bakteriya, virus, toksik maddə) və daxili (şişhüceyrə) antigen amillərinə qarşı müdafiə sistemidir. Qeyri-spesifik immunitet bütün antigenlərə eyni qaydada reaksiya verir: dəri maneəsi, udlağın seliyi, faqositoz (İ.İ.Meçnikov); spesifik immunitet isə müəyyən antigeni tanıyıb ona qarşı xüsusi antitel (immunoqlobulin) sintez edir. Spesifik immunitetdə B-limfositlər antitel istehsal edir (humoral immunitet), T-limfositlər isə yoluxmuş hüceyrəni birbaşa məhv edir (hüceyrəvi immunitet). Aktiv immunlaşmada orqanizm özü antitel əmələ gətirir (vaksin — zəiflədilmiş/öldürülmüş antigen yeridilir, uzunmüddətlidir); passiv immunlaşmada hazır antitel olan zərdab yeridilir (sürətli, lakin qısamüddətli). İnsanda qan qrupları ABO sisteminə görə müəyyən edilir: qrupda eritsositlərin səthi antigens (aqqlütinogen) A, B, hər ikisi, ya heç biri ola bilər; plazmada isə uyğun antitel (aqqlütinin α, β) olur; 0(I)—aqqlütinogen yoxdur, A(II)—aqqlütinogen A, B(III)—aqqlütinogen B, AB(IV)—hər ikisi var. Rh-faktor: Rh-müsbət insanların eritrositlərinin səthindəki D antigeninin olması, Rh-mənfi insanlarda isə olmaması ilə bağlıdır; Rh-mənfi anadan Rh-müsbət uşaq doğulanda rezus-konflikt riski var.

📌Nümunə

Məsələn: I(0) qruplu insanın eritrositlərinin səthində heç bir aqqlütinogen olmadığından belə insana yalnız I qrup qan köçürülə bilər; əks halda qanda aqqlütinasiyanın baş verməsi xəstə üçün həyati təhlükə yaradır.

Qrafiklər

Qan qruplarının AB0 uyğunluğu: 0 universal donor, AB universal alıcı; Rh(+) qan Rh(−) alıcıya verilə bilməz
Qan qruplarının AB0 uyğunluğu: 0 universal donor, AB universal alıcı; Rh(+) qan Rh(−) alıcıya verilə bilməz

Əsas terminlər

İmmunitet — Orqanizmin xarici (bakteriya, virus, toksik maddə) və daxili (şişhüceyrə) antigen amillərinə qarşı müdafiə sistemi.
Faqositoz — Leykositlərin (neytrofil, makrofaq) mikroorqanizmləri udub məhv etməsi; qeyri-spesifik immunitet mexanizmi (İ.İ.Meçnikov).
Antitel (immunoqlobulin) — Spesifik immunitetdə B-limfositlərin müəyyən antigenə qarşı sintez etdiyi zülal.
Aqqlütinogen — Eritrositlərin səthinə bağlı antigen (A, B); qan qrupunu müəyyən edir.
Aqqlütinin — Plazmada olan antitel (α, β); uyğun aqqlütinogenlə toqquşanda aqqlütinasiya törədir.
Aqqlütinasiya — Uyğun antigen və antitelin toqquşması nəticəsində eritrositlərin yığılıb yapışması.
ABO qan qrupları sistemi
Qan qrupuEritrositdə aqqlütinogenPlazmada aqqlütinin
0(I)yoxdurhəm α, həm β
A(II)Aβ (anti-B)
B(III)Bα (anti-A)
AB(IV)həm A, həm Byoxdur

Eyni antigen+antitel (A+α, B+β) toqquşarsa aqqlütinasiya baş verir.

Aktiv və passiv immunlaşmanın müqayisəsi
ƏlamətAktiv (vaksin)Passiv (zərdab)
Yeridilənzəiflədilmiş/öldürülmüş antigenhazır antitel
Antitel mənbəyiorqanizm özü sintez edirkənardan hazır verilir
Müddətiuzunmüddətliqısamüddətli
Sürətiyavaş (vaxt tələb edir)sürətli
Yaddaş hüceyrəsiəmələ gəlirəmələ gəlmir

Zərdab ani qoruma verir; vaksin uzunmüddətli aktiv immunitet yaradır.

✎I^A i (II-A) × I^B i (III-B) çarpazı — uşaqların qan qrupları
  1. 1Valideynlər: Ata II(A) heteroziqot I^A i, ana III(B) heteroziqot I^B i.
  2. 2Qametlər: Atadan: I^A və i; anadan: I^B və i.
  3. 3Birləşmələr: I^A I^B, I^A i, I^B i, ii.
  4. 4Fenotiplər: I^A I^B → IV(AB), I^A i → II(A), I^B i → III(B), ii → I(0).
  5. 5Nəticə: Dörd qrupun hamısı mümkündür: I(0), II(A), III(B), IV(AB).
✎Spesifik immunitet cavabının ardıcıllığı (virus infeksiyası)
  1. 11: Antigen tanınır.
  2. 22: B- və T-limfositlər aktivləşir.
  3. 33: B-limfositlər antitel sintez edir (humoral immunitet).
  4. 44: T-limfositlər yoluxmuş hüceyrələri birbaşa məhv edir (hüceyrəvi immunitet).
  5. 55: Yaddaş hüceyrələri əmələ gəlir.
🚫Tez-tez səhv

B- və T-limfositlərin rolunu qarışdırma: antitel sintezini B-limfositlər (humoral), yoluxmuş hüceyrənin məhvini T-limfositlər (hüceyrəvi) həyata keçirir.

🚫Tez-tez səhv

Vaksin ≠ zərdab: vaksin antigen ehtiva edir, orqanizm özü antitel yaradır; zərdab isə hazır antitel ehtiva edir.

💡Qeyd

Yaddaş üçün: aqqlütinoGen → eritrositdə antiGen; aqqlütiNin → plazmada antiteldir.

⚠️Diqqət

Rezus-konflikt yalnız Rh-mənfi ana Rh-müsbət uşaq daşıdıqda yaranır; risk ikinci hamiləlikdə artır, çünki birincidən sonra anada anti-D antikoru əmələ gəlir.

⚠️Diqqət

Faqositoz qeyri-spesifik immunitetin mexanizmidir; toksinə (məsələn ilan zəhəri) qarşı işləmir — spesifik antitel (zərdab) tələb olunur.

Qaydalar

  1. 1Qeyri-spesifik immunitet (dəri, faqositoz) bütün antigenlərə eyni reaksiya verir; spesifik immunitet müəyyən antigeni tanıyıb xüsusi antitel sintez edir.
  2. 2B-limfositlər antitel (immunoqlobulin) istehsal edir (humoral immunitet); T-limfositlər yoluxmuş hüceyrəni birbaşa məhv edir (hüceyrəvi immunitet).
  3. 3Aktiv immunlaşma: vaksin yeridilir (orqanizm özü antitel yaradır, uzunmüddətli); passiv immunlaşma: hazır antitel olan zərdab yeridilir (sürətli, qısamüddətli).
  4. 4ABO sistemi: 0(I) — aqqlütinogen yoxdur; A(II) — A aqqlütinogeni; B(III) — B aqqlütinogeni; AB(IV) — həm A, həm B; plazmada uyğun aqqlütinlər (α, β) olur — eyni antigen+antitel toqquşarsa aqqlütinasiyanı (yığılma) törədir.
  5. 5Rh-faktor: Rh+ insanın eritrositlərinin səthindəki D antigeni var, Rh− insanın yoxdur; Rh− ana × Rh+ ata kombinasiyasında ikinci Rh+ uşaqda rezus-konflikt riski yaranır.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq