Həzm, ifrazat, maddələr mübadiləsi, dəri
Həzm sisteminin orqanları və fermentləri (amilaza, pepsin, öd), həzm vəziləri (qaraciyər, mədəaltı vəzi), ifrazat sistemi və nefron, plastik və energetik maddələr mübadiləsi, vitaminlər, dərinin quruluşu (epidermis, derma, dərialtı piy qatı) və funksiyaları
Həzm qida maddələrinin orqanizm tərəfindən mənimsənilə bilən sadə maddələrə parçalanması prosesidir və ağız boşluğunda başlayır: burada tüpürcək vəzilərinin ifraz etdiyi amilaza (ptialin) fermenti nişastanı parçalamağa başlayır. Qida udlaq və qida borusu vasitəsilə mədəyə keçir; mədə şirəsindəki pepsin fermenti xlorid turşusu (HCl) iştirakı ilə zülalları parçalayır. Qida sonra nazik bağırsağa daxil olur — onikibarmaq bağırsağa qaraciyərdən gələn öd və mədəaltı vəzinin şirəsi axır, əsas həzm və qida maddələrinin qana sorulması məhz burada, bağırsaq divarındakı xovlar (villuslar) vasitəsilə gedir; yoğun bağırsaqda isə su sorulur və bakteriyalar K vitamini sintez edir. İfrazat sistemində əsas orqan böyrəkdir: onun struktur-funksional vahidi nefrondur, qan burada süzülərək sidik əmələ gəlir, sonra sidik axarı, sidik kisəsi və sidik kanalı ilə xaric olur. Maddələr mübadiləsi iki tərəfdən ibarətdir: plastik mübadilə (assimilyasiya) zamanı mürəkkəb maddələr sintez olunur, energetik mübadilə (dissimilyasiya) zamanı isə maddələr parçalanaraq enerji ayrılır; orqanizm üçün vitaminlər (A, B, C, D) də vacibdir və onların çatışmaması avitaminoza səbəb olur. Dəri üç qatdan — epidermis, derma və dərialtı piy qatından ibarətdir; o qoruma, termorequlyasiya (tər vəziləri), hissiyyat və günəş işığında D vitamini sintezi funksiyalarını yerinə yetirir. Nümunə: yağlı qida yeyildikdə qaraciyərdən ifraz olunan öd nazik bağırsaqda yağ damcılarını xırda damcılara — emulsiyaya çevirir ki, mədəaltı vəzinin fermentləri onları daha asan parçalasın.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Ferment | Yer | Substrat |
|---|---|---|
| Amilaza (ptialin) | Ağız boşluğu | Nişasta |
| Pepsin | Mədə (HCl ilə) | Zülal |
| Öd | Nazik bağırsaq | Yağ (emulsiya) |
Hər ferment yalnız öz substratını parçalayır — qarışdırmaq olmaz.
| Vitamin | Çatışmazlıq xəstəliyi |
|---|---|
| A vitamini | Hemeralopiya (alaqaranlıqda pis görmə) |
| C vitamini | Skorbut (diş əti qanaması) |
| D vitamini | Raxit (sümük deformasiyası) |
| B₁ vitamini | Beriberi (sinir zədələnməsi) |
Hər vitaminin çatışmazlığı özünə xas simptom verir.
- 11. Ağız boşluğu: Amilaza (ptialin) nişastanı parçalamağa başlayır.
- 22. Qida borusu: Qida udlaqdan keçərək mədəyə daşınır.
- 33. Mədə: Pepsin HCl iştirakı ilə zülalları parçalayır.
- 44. Nazik bağırsaq: Öd və mədəaltı vəzi şirəsi axır; xovlarla sorulma gedir.
- 55. Yoğun bağırsaq: Su sorulur, bakteriyalar K vitamini sintez edir.
- 11. Böyrək: Qan nefronda süzülərək sidik əmələ gəlir.
- 22. Sidik axarı: Sidik böyrəkdən sidik kisəsinə ötürülür.
- 33. Sidik kisəsi: Sidik müvəqqəti olaraq toplanır.
- 44. Sidik kanalı: Sidik orqanizmdən xaric olur.
Amilaza zülalları yox, NİŞASTANI parçalayır; pepsin isə zülalları parçalayır — substratları qarışdırmaq olmaz.
Qida maddələrinin əsas sorulması mədədə yox, nazik bağırsaqda (xovlar vasitəsilə) gedir; mədədə zülal həzmi başlayır.
Mədəaltı vəzi qarışıq vəzidir: həm bağırsağa həzm şirəsi, həm də qana insulin ifraz edir. Öd isə qaraciyərdə hazırlanır.
Plastik mübadilə (assimilyasiya) = sintez; energetik mübadilə (dissimilyasiya) = parçalanma + enerji ayrılması.
İfrazatda yalnız böyrək deyil, ağciyər (CO₂) və dəri (tər) də iştirak edir.
Qaydalar
- 1Həzm yolu: ağız boşluğu → udlaq → qida borusu → mədə → nazik bağırsaq → yoğun bağırsaq. Ağızda amilaza (ptialin) nişastanı parçalayır.
- 2Mədə şirəsində pepsin fermenti xlorid turşusu (HCl) iştirakı ilə zülalları parçalayır; amilaza nişastanı, pepsin isə zülalları parçalayır — substratları qarışdırmaq olmaz.
- 3Nazik bağırsaqda (onikibarmaq bağırsağa qaraciyərdən öd, mədəaltı vəzidən şirə axır) əsas həzm və qida maddələrinin sorulması — xovlar (villuslar) vasitəsilə gedir; yoğun bağırsaqda su sorulur və bakteriyalar K vitamini sintez edir.
- 4Qaraciyər öd ifraz edir (yağları emulsiya edir) və zəhərsizləşdirir; mədəaltı vəzi qarışıq vəzidir — həm həzm şirəsi, həm də insulin hormonu ifraz edir.
- 5İfrazat sisteminin əsas orqanı böyrəkdir, struktur-funksional vahidi nefrondur (qan süzülüb sidik əmələ gəlir); yol: böyrək → sidik axarı → sidik kisəsi → sidik kanalı. Ağciyər (CO₂) və dəri (tər) də ifrazatda iştirak edir.
- 6Maddələr mübadiləsi plastik (assimilyasiya — sintez) və energetik (dissimilyasiya — parçalanma) mübadilədən ibarətdir; dəri epidermis, derma və dərialtı piy qatından ibarətdir və qoruma, termorequlyasiya, hiss, D vitamini sintezi funksiyalarını yerinə yetirir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir