Qan-dövranı və tənəffüs sistemləri
Ürəyin quruluşu və işi, böyük və kiçik qan dövranları, arteriya–vena–kapilyar, qan damarları, tənəffüs yolları və ağciyərlərdə qaz mübadiləsi
İnsanın ürəyi dörd kameralıdır: yuxarıda iki qulaqcıq, aşağıda iki mədəcik yerləşir; qulaqcıqlarla mədəcikləri taylı qapaqlar, mədəciklərlə iri arteriyaları isə aypara qapaqlar ayırır və qanın yalnız bir istiqamətdə axmasını təmin edir. Böyük (bədən) qan dövranı sol mədəcikdən başlayır: qan aortaya, oradan bütün bədən orqanlarına gedir, sonra yuxarı və aşağı boş venalarla sağ qulaqcığa qayıdır. Kiçik (ağciyər) qan dövranı isə sağ mədəcikdən başlayır: qan ağciyər arteriyaları ilə ağciyərlərə gedir, orada qaz mübadiləsindən sonra ağciyər venaları ilə sol qulaqcığa qayıdır. Qan damarlarının üç növü var: arteriya qanı ürəkdən aparır, vena ürəyə gətirir, ən nazik kapilyarlarda isə toxumalarla maddə mübadiləsi gedir. Tənəffüs yolu burun boşluğundan başlayır, udlaq, qırtlaq, nəfəs borusu (traxeya) və bronxlarla davam edərək ağciyərlərə çatır; əsl qaz mübadiləsi ağciyərlərin alveollarında qanla baş verir, oksigen hemoglobinə birləşərək oksihemoglobin əmələ gətirir. Nümunə: nəfəs aldıqda diafraqma və qabırğaarası əzələlər yığılır, döş qəfəsinin həcmi artır, hava alveollara dolur və oradan oksigen kapilyar qanına keçir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Damar | Qanın istiqaməti | Funksiya |
|---|---|---|
| Arteriya | Ürəkdən aparır | Qanı orqanlara çatdırır |
| Vena | Ürəyə gətirir | Qanı ürəyə qaytarır |
| Kapilyar | Toxumalar arasında | Maddə mübadiləsi gedir |
Üç qan damarı növü və əsas vəzifələri.
| Dövran | Başlanğıc | Bitiş | Qanın növü (arteriyada) |
|---|---|---|---|
| Böyük (bədən) | Sol mədəcik | Sağ qulaqcıq | Arterial (O₂-li) |
| Kiçik (ağciyər) | Sağ mədəcik | Sol qulaqcıq | Venoz (CO₂-li) |
İki qan dövranının başlanğıc, bitiş kameraları və arteriyalardakı qan növü.
- 11. Başlanğıc: Qan sol mədəcikdən başlayır və aortaya çıxır.
- 22. Bədənə: Aortadan qan bütün bədən orqanlarına gedir.
- 33. Mübadilə: Bədən kapilyarlarında toxumaya O₂ verilir, CO₂ qana keçir.
- 44. Qayıdış: Qan yuxarı və aşağı boş venalarla geri qayıdır.
- 55. Bitiş: Venoz qan sağ qulaqcığa tökülür, sonra sağ mədəciyə keçir.
- 11. Verilən: Ürək dəqiqədə 72 dəfə vurur (istirahət halında).
- 22. Müddət: Hesablama 5 dəqiqə üçün aparılır.
- 33. Əməliyyat: Bir dəqiqəlik sayı müddətə vurulur: 72 × 5.
- 44. Nəticə: 72 × 5 = 360 döyüntü.
Oksigeni leykositlər və ya trombositlər yox, eritrositlərdəki hemoglobin daşıyır; leykositlər immun müdafiə, trombositlər laxtalanma üçündür.
Vena həmişə venoz qan daşımır: kiçik dövranda ağciyər venaları arterial (O₂-li) qan, ağciyər arteriyası isə venoz (CO₂-li) qan daşıyır.
Tənəffüs yolunu ardıcıllıqla yadda saxla: burun boşluğu → udlaq → qırtlaq → traxeya → bronxlar → ağciyər → alveollar.
Sol mədəciyin divarı ən qalındır, çünki qanı böyük dövrana — bütün bədənə vurmalıdır.
Qaydalar
- 1Ürək 4 kameralıdır: 2 qulaqcıq (üstdə) və 2 mədəcik (altda); sol mədəciyin divarı ən qalındır, çünki qanı bütün bədənə vurur.
- 2Böyük qan dövranı SOL mədəcikdən başlayır → aorta → bədən orqanları → yuxarı/aşağı boş venalar → SAĞ qulaqcıqda bitir.
- 3Kiçik (ağciyər) qan dövranı SAĞ mədəcikdən başlayır → ağciyər arteriyaları → ağciyərlər (qaz mübadiləsi) → ağciyər venaları → SOL qulaqcıqda bitir.
- 4Arteriya qanı ürəkdən APARIR, vena ürəyə GƏTİRİR, kapilyarlarda maddə mübadiləsi gedir. Böyük dövranda arteriyalarda arterial (O₂-li) qan, kiçik dövranda ağciyər arteriyasında venoz (CO₂-li) qan axır.
- 5Tənəffüs yolu: burun boşluğu → udlaq → qırtlaq → nəfəs borusu (traxeya) → bronxlar → ağciyər → alveollar (burada qanla qaz mübadiləsi gedir).
- 6Nəfəsalmada diafraqma və qabırğaarası əzələlər iştirak edir; oksigen qanda hemoglobinə birləşərək oksihemoglobin əmələ gətirir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir