eg4b-3.1· Fəsil 3: İnsan anatomiyası və fiziologiyası· ~15 dəq

Dayaq-hərəkət sistemi və daxili mühit

Skelet və onun şöbələri, sümük birləşmələri və tərkibi, əzələ növləri, orqanizmin daxili mühiti (qan, limfa, toxuma mayesi), qanın formalı elementləri, immunitet və qan qrupları

Dayaq-hərəkət sistemi skelet (passiv hissə) və əzələlərdən (aktiv hissə) ibarətdir. Skelet oxal skeletə (kəllə, onurğa sütunu və döş qəfəsi) və ətraflar skeletinə bölünür; onurğa sütunu boyun (7 fəqərə), döş (12), bel (5), oma və büzdüm şöbələrindən təşkil olunub. Sümük birləşmələri hərəkətli (oynaqlar), yarımhərəkətli və hərəkətsiz (kəllə tikişləri) olur, sümüyün möhkəmliyini qeyri-üzvi maddələr (kalsium duzları), elastikliyini isə üzvi maddələr təmin edir. Əzələlər skelet (eninəzolaqlı, iradi), saya (hamar, qeyri-iradi) və ürək əzələsinə (eninəzolaqlı, lakin qeyri-iradi) ayrılır. Orqanizmin daxili mühitini qan, limfa və toxuma mayesi yaradır; qan plazmadan (~55%) və formalı elementlərdən — eritrosit, leykosit və trombositlərdən ibarətdir. Nümunə: eritrositlər nüvəsizdir, tərkibindəki hemoglobin oksigeni daşıyır; leykositlər faqositoz yolu ilə immunitet yaradır (İ.İ.Meçnikov), trombositlər isə qanın laxtalanmasını təmin edir.

Qrafiklər

Antaqonist əzələlər: dirsək oynağında biseps yığılanda triseps boşalır və qol bükülür
Antaqonist əzələlər: dirsək oynağında biseps yığılanda triseps boşalır və qol bükülür

Əsas terminlər

Oxal skelet — Kəllə, onurğa sütunu və döş qəfəsindən ibarət skelet hissəsi.
Eritrosit — Nüvəsiz formalı element; hemoglobin vasitəsilə oksigeni daşıyır.
Leykosit — Nüvəli qan hüceyrəsi; faqositoz yolu ilə immunitet yaradır.
Trombosit — Nüvəsiz hüceyrə fraqmenti; qanın laxtalanmasını təmin edir.
Plazma — Qanın həcminin təxminən 55%-ni təşkil edən maye hissəsi.
Faqositoz — Leykositlərin yad maddələri udub zərərsizləşdirdiyi proses; İ.İ.Meçnikov kəşf edib.
Əzələ növləri
Əzələ növüQuruluşuİdarə olunması
Skelet əzələsiEninəzolaqlıİradi
Saya əzələHamarQeyri-iradi
Ürək əzələsiEninəzolaqlıQeyri-iradi

Ürək əzələsi eninəzolaqlı olsa da qeyri-iradi işləyir.

Qanın formalı elementləri
ElementNüvəƏsas funksiya
EritrositYoxdurHemoglobinlə O2 daşıyır
LeykositVarFaqositoz, immunitet
TrombositYoxdurQanın laxtalanması

Yetkin eritrositlər nüvəsizdir; yalnız leykositlər nüvəlidir.

✎Onurğa sütununun fəqərələrini saymaq
  1. 1Şöbələri yaz: Boyun, döş, bel, oma, büzdüm — 5 şöbə.
  2. 2Sayları qeyd et: Boyun 7, döş 12, bel 5, oma 5, büzdüm 4.
  3. 3Boyun+döş+bel cəmi: 7 + 12 + 5 = 24 fəqərə.
  4. 4Ümumi cəm: 7 + 12 + 5 + 5 + 4 = 33 fəqərə.
✎A(II) qan qrupunun antigen və anticisimi
  1. 1Eritrositdəki antigen: A(II) qrupunda yalnız A antigeni olur.
  2. 2Plazmadakı anticisim: Antigenə uyğun olmayan anti-B anticisimi olur.
  3. 3Müqayisə et: B(III): B antigeni + anti-A; AB(IV): A və B antigeni, anticisim yoxdur.
  4. 4Nəticə: A(II) = antigen A; anti-B anticisimi.
🚫Tez-tez səhv

Yetkin eritrositlər nüvəsizdir — yalnız leykositlər nüvəlidir; trombositlər də nüvəsiz hüceyrə fraqmentidir.

⚠️Diqqət

Üzvi maddə elastiklik, qeyri-üzvi (kalsium duzları) isə möhkəmlik verir; mineral çıxarılsa elastiklik artar, üzvi çıxarılsa sümük kövrəkləşər.

💡Qeyd

0(I) universal donordur (antigen yoxdur); AB(IV) isə universal resipiyentdir.

💡Qeyd

Kəllə tikişləri hərəkətsiz, fəqərələrarası disklər yarımhərəkətli, oynaqlar isə hərəkətli birləşmədir.

Qaydalar

  1. 1Onurğa sütunu 5 şöbədən ibarətdir: boyun (7 fəqərə), döş (12 fəqərə), bel (5 fəqərə), oma və büzdüm.
  2. 2Sümüyün möhkəmliyini qeyri-üzvi (mineral) maddələr — kalsium duzları, elastikliyini isə üzvi maddələr təmin edir.
  3. 3Əzələ növləri: skelet əzələsi eninəzolaqlı və iradi, saya əzələ hamar və qeyri-iradi, ürək əzələsi isə eninəzolaqlı, lakin qeyri-iradidir.
  4. 4Daxili mühit qan, limfa və toxuma mayesindən ibarətdir; qan plazma (~55%) və formalı elementlərdən təşkil olunur.
  5. 5Formalı elementlərin funksiyaları: eritrosit (nüvəsiz, hemoglobinlə O2 daşıyır), leykosit (faqositoz, immunitet), trombosit (qanın laxtalanması).
  6. 6İnsanda 4 qan qrupu var: 0(I), A(II), B(III), AB(IV); ayrıca Rh-faktora görə qan Rh-müsbət və Rh-mənfi olur.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq