eg4b-2.5· Fəsil 2: Zoologiya· ~13 dəq

Viruslar və bakteriyalar

Virusların qeyri-hüceyrəvi quruluşu (DNT/RNT + zülal qabığı), çoxalma mexanizmi, bakteriofaj; bakteriyaların (prokariot) quruluşu, çoxalması, bioloji rolu (faydalı və zərərli), sporəmələgətirmə və antibiotiklərə münasibət

Viruslar hüceyrəsiz quruluşa malikdir: onların içərisində yalnız bir növ nuklein turşusu (ya DNT, ya RNT) var, onu zülaldan ibarət qabıq — kapsid əhatə edir. Virus özbaşına metabolizm apara bilmir, buna görə də yalnız canlı hüceyrədaxilində çoxalır — xüsusi sahibin hüceyrəsinə daxil olur, öz nuklein turşusunu replikasiya etdirir, yeni viruslar yığır və hüceyrəni parçalayaraq azad olur. Bakteriofaj isə bakteriyaları yoluxduran virusdur. Bakteriyalar prokariot organizmlərdir: formalaşmış nüvəsi yoxdur, DNT sitoplazmada sərbəst yerləşir (nukleoid), membranlı orqanoidlər olmur, yalnız ribosom var, hüceyrə divarı peptidoqlikan (murein) ilə gücləndirilmişdir. Əlverişsiz şəraitdə endospor əmələ gətirirlər — bu forma hətta qaynar suda uzun müddət yaşaya bilir. Bakteriyalar rol baxımından ikilidir: bağırsaq çöpü (E.coli) qida həzmini asanlaşdırır, azot fiksasiya edən bakteriyalar torpağı zənginləşdirir; lakin vəba, vərəm, difteriya kimi xəstəlikləri törədirlər. Antibiotiklər bakteriya hüceyrə divarını və ya ribosom fəaliyyətini pozur.

📌Nümunə

Məsələn: qrip virusu RNT-virusdur — o, tənəffüs yollarının epitel hüceyrələrinə daxil olur, hüceyrənin ribosomlarını öz zülallarını sintez etmək üçün istifadə edir və yeni virusları hüceyrə pərdəsindən qopararaq yayılır; antibiotiklər virusa qarşı fəal deyil, çünki virusun hüceyrə divarı yoxdur.

Əsas terminlər

Kapsid — Virusun nuklein turşusunu əhatə edən, zülaldan ibarət qabıq; genetik materialı xarici təsirlərdən qoruyur.
Bakteriofaj — Bakteriyaları yoluxduran spesifik virus; hüceyrəyə yalnız nuklein turşusunu yeridir.
Prokariot — Formalaşmış nüvəsi olmayan orqanizm; DNT sitoplazmada sərbəstdir, membranlı orqanoidləri yoxdur.
Nukleoid — Bakteriya hüceyrəsində DNT-nin sitoplazmada sərbəst, membransız yerləşdiyi sahə.
Peptidoqlikan (murein) — Bakteriya hüceyrə divarını möhkəmləndirən əsas maddə; bitki və göbələklərdə olmur.
Endospor — Bakteriyanın əlverişsiz şəraitdə əmələ gətirdiyi davamlı forma; qaynar suda və antibiotiklərə qarşı dözümlüdür.
Virus və bakteriyanın müqayisəsi
ƏlamətVirusBakteriya
Hüceyrə quruluşuQeyri-hüceyrəviProkariot hüceyrə
Nuklein turşusuYa DNT, ya RNTDNT (nukleoid)
RibosomYoxdurVar
Müstəqil metabolizmAparmırAparır
ÇoxalmaSahib hüceyrədəİkiyə bölünmə
Hüceyrə divarıYoxdurPeptidoqlikan

Virus hüceyrəsizdir; bakteriya isə tam prokariot hüceyrədir.

Bakteriyaların bioloji rolu
RolNümunəTəsir
FaydalıBağırsaq çöpü (E. coli)K vitamini, həzm
FaydalıAzot fiksasiya edən bakteriyaTorpağı zənginləşdirir
FaydalıÇürüdücü bakteriyalarÜzvi maddələri parçalayır
ZərərliVəba, vərəm, difteriya törədənlərXəstəlik törədir

Bakteriyalar rol baxımından ikilidir: həm faydalı, həm zərərli ola bilir.

✎Faj kapsid zülalı üçün mRNT hesabı
  1. 1Verilən: 200 yeni faj əmələ gəlir; hər kapsid geni 300 nukleotidlidir.
  2. 2Bir gen: Bir kapsid geni transkripsiya olunanda 300 nukleotidli mRNT verir.
  3. 3Vur 200: 200 faj × 300 nukleotid = 60 000 nukleotid.
  4. 4Nəticə: Cəmi 60 000 nukleotid uzunluğunda mRNT sintez olunur.
✎Kapsid zülalını kodlaşdıran mRNT-nin uzunluğu
  1. 1Verilən: Kapsid zülalı 150 amin turşusundan ibarətdir.
  2. 2Kodon qaydası: Hər amin turşusu 3 nukleotidli kodonla kodlaşır.
  3. 3Hesab: 150 amin turşusu × 3 = 450 nukleotid (stop kodon daxil deyil).
  4. 4Nəticə: mRNT 450 nukleotidlidir.
🚫Tez-tez səhv

Kapsid ≠ nukleoid: kapsid virusun zülal qabığı, nukleoid isə bakteriyanın sərbəst DNT-sidir. Virusda ribosom və hüceyrə divarı yoxdur.

⚠️Diqqət

Antibiotik viral xəstəliyə (qrip, COVID-19) qarşı fəal deyil — çünki virusda hüceyrə divarı və ribosom yoxdur, antibiotik isə məhz bunları hədəf alır.

💡Qeyd

Yadda saxla: viruslarda yalnız BİR növ nuklein turşusu olur — ya DNT, ya RNT, ikisi birlikdə yox. Qrip RNT-virusdur.

🚫Tez-tez səhv

Bakteriya bölünəndə DNT yarıya bölünmür: replikasiya sayəsində hər qız hüceyrə tam DNT miqdarını alır.

💡Qeyd

n amin turşusu (n−1) peptid rabitəsi verir; mRNT nukleotid sayı isə amin turşusu sayının 3 qatıdır.

Qaydalar

  1. 1Viruslar qeyri-hüceyrəvidir: DNT ya RNT + zülal qabığı (kapsid); özbaşına metabolizm aparmır, yalnız canlı hüceyrədaxilində çoxalır.
  2. 2Bakteriofaj bakteriyaları yoluxduran spesifik virusdur; virus hüceyrəyə daxil olur → nuklein turşusu replikasiya edilir → yeni viruslar yığılır → hüceyrə parçalanır.
  3. 3Bakteriyalar prokariotdur: formalaşmış nüvə yoxdur, DNT sitoplazmada sərbəst (nukleoid), yalnız ribosom var, membranlı orqanoidlər yoxdur.
  4. 4Bakteriyaların hüceyrə divarı peptidoqlikan (murein) ilə möhkəmləndirilmişdir; əlverişsiz şəraitdə endospor əmələ gətirir.
  5. 5Antibiotiklər bakteriyaların hüceyrə divarı sintezini və ya ribosom fəaliyyətini pozur — viral xəstəliklərə (qrip, COVID) qarşı antibiotik fəal deyil, çünki virusta hüceyrə divarı yoxdur.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq