Onurğalılar
Onurğalı heyvanların əsas sinifləri: balıqlar, suda-quruda yaşayanlar (amfibilər), sürünənlər (reptililər), quşlar və məməlilər — onların ürək quruluşu, tənəffüsü, qan dövranı, bədən örtüyü və çoxalma xüsusiyyətləri.
Onurğalılar xordalılar tipinin yarımtipidir; onların daxili skeleti, onurğa sütunu və kəllə qutusu içində qorunan beyni vardır. Bu yarımtipə beş əsas sinif daxildir: balıqlar, suda-quruda yaşayanlar, sürünənlər, quşlar və məməlilər. Siniflər bir-birindən, ilk növbədə, ürəyin kamera sayı, tənəffüs orqanı, bədən örtüyü, istilik rejimi (soyuqqanlı və ya istiqanlı) və çoxalma üsuluna görə fərqlənir. Balıqlar qəlsəmə ilə tənəffüs edən, ikikameralı ürəyə malik, soyuqqanlı su heyvanlarıdır; amfibilər və sürünənlər üçkameralı ürəyə malikdir, lakin amfibilər həm ağciyər, həm dəri ilə nəfəs alır, sürünənlər isə yalnız ağciyərlə. Quşlar və məməlilər dördkameralı ürəyə malik, istiqanlı, ən yüksək təşkilatlanmış onurğalılardır. Nümunə: qurbağa amfibilərə aiddir — onun üçkameralı ürəyi (2 qulaqcıq + 1 mədəcik) və həm ağciyər, həm dəri tənəffüsü vardır, sürfə (qurbağacıq) mərhələsində isə qəlsəmə ilə tənəffüs edir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Sinif | Ürək | Tənəffüs | İstilik rejimi |
|---|---|---|---|
| Balıqlar | İkikameralı | Qəlsəmə | Soyuqqanlı |
| Amfibilər | Üçkameralı | Ağciyər və dəri | Soyuqqanlı |
| Sürünənlər | Üçkameralı (timsah 4) | Yalnız ağciyər | Soyuqqanlı |
| Quşlar | Dördkameralı | Ağciyər və hava kisələri | İstiqanlı |
| Məməlilər | Dördkameralı | Ağciyər (diafraqma) | İstiqanlı |
Siniflər ürək kamerası, tənəffüs orqanı və istilik rejiminə görə fərqlənir.
| Sinif | Bədən örtüyü | Çoxalma |
|---|---|---|
| Balıqlar | Pulcuq | Suda kürü tökür |
| Amfibilər | Nəm selikli dəri | Suda kürü, metamorfoz |
| Sürünənlər | Quru buynuz pulcuqlar | Quruda qabıqlı yumurta |
| Quşlar | Lələk | Yumurta qoyur |
| Məməlilər | Tük | Əksəri bala doğur, südlə bəsləyir |
Bədən örtüyü və çoxalma üsulu da sinifləri bir-birindən ayırır.
- 1Verilən: Soyuqqanlı, üçkameralı ürəkli, ağciyər və dəri ilə tənəffüs edən, suda kürü tökərək çoxalan heyvan.
- 2Üçkameralı ürək: Üçkameralı ürək amfibilərə və sürünənlərə xasdır — balıq və quşu kənarlaşdırırıq.
- 3Ağciyər və dəri tənəffüsü: Sürünənlər yalnız ağciyərlə nəfəs alır; dəri tənəffüsü amfibilərə xasdır.
- 4Suda kürü: Suda kürü tökmək amfibilərin çoxalma əlamətidir, sürünənlər quruda qabıqlı yumurta qoyur.
- 5Nəticə: Heyvan suda-quruda yaşayanlara (amfibilərə) aiddir.
- 11. Kürü: Qurbağa suda kürü tökür; kürü qabıqsız olduğu üçün su mühitindən asılıdır.
- 22. Qurbağacıq (sürfə): Sürfə suda yaşayır, qəlsəmə ilə tənəffüs edir və quyruğu vardır.
- 33. Yetkin qurbağa: Yetkin fərd quruda yaşayır, ağciyər və dəri ilə tənəffüs edir, quyruğu yoxdur.
- 4Nəticə: İnkişaf metamorfozla gedir: kürü → qəlsəməli qurbağacıq → ağciyərli yetkin.
Nəm selikli dəri amfibilərə xasdır; sürünənlərin bədəni quru buynuz pulcuqlarla örtülüdür — bunları qarışdırma.
Bir qan dövranı yalnız balıqlara aiddir; amfibilərdə ağciyərin yaranması ilə iki qan dövranı olur.
Sürünənlərin ürəyi üçkameralıdır, lakin timsah istisna olaraq dördkameralı ürəyə malikdir.
Ürək kamerası artımı: balıqlar (2) → amfibi və sürünən (3) → quş və məməli (4); kamera artdıqca arterial və venoz qan daha yaxşı ayrılır.
Diafraqma yalnız məməlilərə, hava kisələri isə yalnız quşlara xasdır — tənəffüsdə iştirak edən bu strukturları qarışdırma.
Qaydalar
- 1Balıqlar: qəlsəmə ilə tənəffüs, ikikameralı ürək (1 qulaqcıq + 1 mədəcik), bir qan dövranı, soyuqqanlı; kürü tökərək çoxalır, üzmə qovuğu və yan xətti vardır.
- 2Suda-quruda yaşayanlar (amfibilər): üçkameralı ürək (2 qulaqcıq + 1 mədəcik), ağciyər və dəri ilə tənəffüs, soyuqqanlı; suda çoxalır, inkişafı metamorfozla (kürü → qəlsəməli qurbağacıq → ağciyərli yetkin) gedir.
- 3Sürünənlər (reptililər): üçkameralı ürək (mədəcikdə natamam arakəsmə, timsahda dördkameralı), yalnız ağciyər tənəffüsü, dəri quru və buynuz pulcuqlarla örtülü, soyuqqanlı; quruda qabıqlı yumurta qoyur.
- 4Quşlar: dördkameralı ürək, ağciyər və hava kisələri ilə ikiqat tənəffüs, istiqanlı; bədəni lələklə örtülü, sümükləri yüngül (boş), dimdiyi vardır, yumurta qoyur.
- 5Məməlilər: dördkameralı ürək, ağciyər tənəffüsü və diafraqma, istiqanlı; bədəni tüklə örtülü, balasını süd vəziləri ilə bəsləyir, diferensiasiyalı dişləri və inkişaf etmiş beyni vardır, əksəri bala doğur.
- 6Soyuqqanlı heyvanların bədən hərarəti ətraf mühitdən asılıdır (balıqlar, amfibilər, sürünənlər); istiqanlılarda isə sabit qalır (quşlar, məməlilər).
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir