Buğumayaqlılar
Buğumayaqlıların ümumi əlamətləri; xərçəngkimilər, hörümçəkkimilər və həşəratların quruluşu, tənəffüsü və ayaqlarının sayı; tam və natamam metamorfoz.
Buğumayaqlılar heyvanlar aləminin ən çoxsaylı tipidir; onların bədəni xitindən təşkil olunmuş bərk xarici skelet (örtük) ilə örtülüdür və buğumlu (oynaqlı) ayaqlara malikdir. Bədən boşluğu qarışıq (mikst) boşluqdur və qan-limfa (hemolimfa) ilə doludur. Bu tipin üç əsas sinfi var: xərçəngkimilər, hörümçəkkimilər və həşəratlar. Xərçəngkimilərin (çay xərçəngi, krevet, krab) bədəni başdöş və qarından ibarətdir, qəlsəmə ilə tənəffüs edir, 2 cüt bığcığı (antenası) və 5 cüt yeriş ayağı vardır. Hörümçəkkimilərin (hörümçək, gənə, əqrəb) bədəni başdöş və qarına bölünür, 4 cüt yeriş ayağı vardır, bığcıqları yoxdur və ağciyər kisəsi və/və ya traxeya ilə tənəffüs edir. Həşəratların bədəni baş, döş və qarın olmaqla üç hissədən ibarətdir; onların 3 cüt (altı) ayağı, 1 cüt bığcığı, çox vaxt qanadları olur və traxeya ilə tənəffüs edirlər. Nümunə: kəpənək tam metamorfozla inkişaf edir — yumurta → sürfə (tırtıl) → pup (kukla) → yetkin fərd; çəyirtkə isə natamam metamorfozla, pup mərhələsi olmadan inkişaf edir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Əlamət | Xərçəngkimilər | Hörümçəkkimilər | Həşəratlar |
|---|---|---|---|
| Bədən | Başdöş + qarın | Başdöş + qarın | Baş + döş + qarın |
| Bığcıq | 2 cüt | Yoxdur | 1 cüt |
| Yeriş ayağı | 5 cüt | 4 cüt | 3 cüt |
| Tənəffüs | Qəlsəmə | Ağciyər kisəsi/traxeya | Traxeya |
| Nümunə | Çay xərçəngi, krevet, krab | Hörümçək, gənə, əqrəb | Çəyirtkə, kəpənək, milçək |
Yeriş ayaqlarının sayı sinfi ayırd edən başlıca əlamətdir.
| Tip | Mərhələlər | Pup | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Tam metamorfoz | Yumurta → sürfə → pup → yetkin | Var | Kəpənək, böcək, milçək |
| Natamam metamorfoz | Yumurta → sürfə → yetkin | Yoxdur | Çəyirtkə, kazalaq |
Pup (kukla) mərhələsinin olub-olmaması iki tipi fərqləndirir.
- 1Verilən: Bədəni başdöş + qarına bölünür, 4 cüt yeriş ayağı var, bığcığı yoxdur, ağciyər kisəsi ilə tənəffüs edir.
- 2Bığcığa bax: Bığcıq yoxdur — bu, xərçəngkimi (2 cüt) və həşəratı (1 cüt) inkar edir.
- 3Ayaq sayına bax: 4 cüt yeriş ayağı hörümçəkkimilərə xasdır.
- 4Nəticə: Heyvan hörümçəkkimilər sinfinə aiddir.
- 1Müşahidə: Yumurtadan çıxan sürfə yetkin fərdə bənzəyir, qanadsızdır, qabıq dəyişərək böyüyür; pup yoxdur.
- 2Pup mərhələsini yoxla: Pup mərhələsi olmadığı üçün bu tam metamorfoz deyil.
- 3Tipi adlandır: Pupsuz, sürfə yetkinə bənzəyir — bu natamam metamorfozdur.
- 4Nümunə: Belə inkişaf çəyirtkəyə uyğundur.
Hörümçəkkimilərin bığcığı (antenası) olmur. «1 cüt bığcıq» həşəratlara, «2 cüt» isə xərçəngkimilərə aiddir.
Kəpənəkdə pup (kukla) mərhələsi var, ona görə tam metamorfozdur — natamam yox.
«3 cüt ayaq, 1 cüt bığcıq» yalnız həşəratlara aiddir, bütün buğumayaqlılara deyil.
Ayaq sayı sinfi ayırır: xərçəngkimi 5, hörümçəkkimi 4, həşərat 3 cüt yeriş ayağı.
Tənəffüs yadda saxla: xərçəngkimi — qəlsəmə, hörümçəkkimi — ağciyər kisəsi/traxeya, həşərat — traxeya.
Qaydalar
- 1Buğumayaqlıların ümumi əlamətləri: xitinli xarici skelet (örtük), buğumlu (oynaqlı) ayaqlar və qarışıq bədən boşluğu.
- 2Xərçəngkimilər (çay xərçəngi, krevet, krab): başdöş + qarın, qəlsəmə ilə tənəffüs, 2 cüt bığcıq və 5 cüt yeriş ayağı.
- 3Hörümçəkkimilər (hörümçək, gənə, əqrəb): başdöş + qarın, 4 cüt yeriş ayağı, bığcıq yoxdur, ağciyər kisəsi və/və ya traxeya ilə tənəffüs.
- 4Həşəratlar: baş + döş + qarın, 3 cüt (altı) ayaq, 1 cüt bığcıq, çox vaxt qanad, traxeya ilə tənəffüs.
- 5Ayaqların sayı sinfi ayırd edir: həşəratlarda 3 cüt, hörümçəkkimilərdə 4 cüt yeriş ayağı olur.
- 6İnkişaf: tam metamorfoz (yumurta → sürfə → pup → yetkin: kəpənək, böcək, milçək) və natamam metamorfoz (yumurta → sürfə → yetkin, pup yoxdur: çəyirtkə, kazalaq).
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir